नवी दिल्ली: भारतीय चलनातील नोटा अत्यंत नियंत्रित, सुरक्षित आणि शास्त्रशुद्ध प्रक्रियेतून तयार केल्या जातात. नोटांचा रंग, कलाकृती, आकार तसेच बनावट नोटा रोखण्यासाठी असलेली गुप्त सुरक्षा वैशिष्ट्ये, यापैकी काहीही योगायोगाने ठरवलेले नसते. भारतीय नोटांची रचना ही रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आणि भारत सरकार यांच्यातील ठरावीक कायदेशीर व संस्थात्मक चौकटीत केली जाते.
नोट डिझाइनचे कायदेशीर अधिकार
भारतीय नोटांचे डिझाइन कसे असेल, हे ठरवण्याचा अधिकार आरबीआय कायदा 1934 मधील कलम 25 नुसार निश्चित करण्यात आला आहे. या कायद्यानुसार अंतिम मंजुरीचा अधिकार केंद्र सरकारकडे असतो. मात्र, सरकार कोणताही निर्णय आरबीआयकडून आलेल्या शिफारशींच्या आधारेच घेते. म्हणजेच, आरबीआय डिझाइनचा प्रस्ताव तयार करते आणि केंद्र सरकार त्याला मंजुरी देते.
नोटांच्या डिझाइनमध्ये आरबीआयची भूमिका
नोटांची संकल्पना मांडणे आणि प्रत्यक्ष डिझाइन तयार करण्याची जबाबदारी आरबीआयच्या मुंबई मुख्यालयातील डिपार्टमेंट ऑफ करन्सी मॅनेजमेंटकडे असते. नवीन नोट किंवा डिझाइनमध्ये बदल करण्यापूर्वी हा विभाग जागतिक कल, सुरक्षा धोके, नोटांचा टिकाऊपणा, वापरातील सोय आणि सर्वसामान्य नागरिकांची गरज यांचा सखोल अभ्यास करतो.
या प्रक्रियेसाठी आरबीआय कलाकार, ग्राफिक डिझायनर आणि तांत्रिक तज्ज्ञांचा विशेष पॅनेल ठेवते. याशिवाय नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइन सारख्या नामांकित संस्थांचे सहकार्यही घेतले जाते, जेणेकरून नोटा सुरक्षित तर असतीलच, पण दिसायलाही वैशिष्ट्यपूर्ण असतील.
हेही वाचा: Ind Vs Nz T20: वनडे पराभवाचा हिशेब चुकता; सूर्याच्या नेतृत्वात भारताचा न्यूझीलंडवर 'सर्जिकल स्ट्राईक'; 3-0 ने मालिका जिंकली
थीम, रंग आणि मांडणीची निवड
नोटांवरील थीम ठरवताना जसे की महात्मा गांधी यांचे छायाचित्र, राष्ट्रीय वारसा स्थळे किंवा भारतीय संस्कृतीचे प्रतीकात्मक घटक याविषयी अतिशय काळजीपूर्वक निर्णय घेतला जातो. डिझाइन करताना दृष्टिबाधित व्यक्तींना ओळखता येतील असे रंगछटांचे फरक, विविध मूल्यांच्या नोटांमधील आकारातील बदल आणि वापरातील सोय या सर्व बाबींचा विचार केला जातो.
सरकारी मंजुरीनंतरच अंतिम डिझाइन
आरबीआय जेव्हा नोटांचे अंतिम प्रारूप (ड्राफ्ट डिझाइन) तयार करते, तेव्हा ते केंद्र सरकारकडे मंजुरीसाठी पाठवले जाते. सरकारकडून अधिकृत मान्यता मिळाल्यानंतरच ते डिझाइन छपाईसाठी पुढे जाते. केंद्र सरकारच्या मंजुरीशिवाय कोणतीही नवीन नोट किंवा बदललेले डिझाइन चलनात आणले जाऊ शकत नाही.
भारतीय नोटा कुठे छापल्या जातात?
मंजुरीनंतर नोटांची छपाई उच्च सुरक्षा व्यवस्थेखाली होते. भारतात नोटा प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील नाशिक, मध्य प्रदेशातील देवास, कर्नाटकातील म्हैसूर, पश्चिम बंगालमधील सालबोनी येथील अत्याधुनिक आणि उच्च सुरक्षा छपाई केंद्रांमध्ये छापल्या जातात. येथे गोपनीयता आणि सुरक्षा नियमांचे पालन केले जाते.
नोटांच्या उलट, भारतीय नाणी पूर्णपणे केंद्र सरकारकडून डिझाइन आणि तयार केली जातात. नाण्यांच्या बाबतीत आरबीआयची भूमिका केवळ त्यांचे वितरण आणि चलनातील व्यवस्थापनापुरती मर्यादित असते. एकूणच, भारतीय नोटांची रचना ही केवळ सौंदर्याचा विषय नसून, ती सुरक्षा, विश्वास आणि राष्ट्रीय ओळख यांचे प्रतीक आहे. त्यामुळे प्रत्येक नोट तयार करण्यामागे अत्यंत काटेकोर नियोजन आणि तज्ज्ञांची मेहनत दडलेली असते.
हेही वाचा: PM Modi Wish on Republic Day: पंतप्रधान मोदींनी संस्कृत श्लोकातून सांगितले स्वातंत्र्याचे महत्व; देशवासियांना दिल्या 77 व्या प्रजासत्ताक दिनाच्या शुभेच्छा