Cyber Fraud: डिजिटल व्यवहारांनी भारतात आर्थिक व्यवहारांची दिशा बदलली असली, तरी याच वेगाने सायबर फसवणुकीचे प्रकारही वाढताना दिसत आहेत. ऑनलाइन पेमेंट, यूपीआय, नेट बँकिंगचा वापर वाढल्याने सामान्य नागरिकांची कमाई काही क्षणांत ठगांच्या हातात जाण्याच्या घटना समोर येत आहेत. या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने सायबर गुन्ह्यांविरोधात अधिक कठोर आणि तंत्रज्ञानाधिष्ठित पावले उचलण्यास सुरुवात केली आहे. गृहमंत्री अमित शाह यांनी नुकतेच सर्व बँकांना ‘म्यूल अकाउंट हंटर’ अर्थात MuleHunter.ai हे एआय आधारित टूल वापरण्याचे आवाहन केले आहे.
अमित शाह यांनी स्पष्ट केले की, सायबर सुरक्षा हा केवळ आर्थिक विषय राहिलेला नसून तो आता थेट राष्ट्रीय सुरक्षेशी जोडलेला प्रश्न आहे. जगातील मोठ्या प्रमाणावर होणारे डिजिटल व्यवहार भारतात होत असल्याने बँकिंग यंत्रणा अधिक सुरक्षित करणे अत्यावश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले. याच उद्देशाने म्यूल अकाउंट हंटरसारख्या अत्याधुनिक प्रणालीचा अवलंब करण्यावर भर दिला जात आहे.
म्यूल अकाउंट हंटर हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मशीन लर्निंगवर आधारित सॉफ्टवेअर असून, ते संशयास्पद बँक खात्यांची ओळख पटवण्यासाठी विकसित करण्यात आले आहे. रिझर्व्ह बँक इनोव्हेशन हबने केंद्र सरकारच्या सहकार्याने हे टूल तयार केले आहे. या प्रणालीद्वारे बँक खात्यांमधील व्यवहारांचे स्वरूप, पैसे येण्याजाण्याची गती, वारंवार होणारे ट्रान्सफर आणि इतर तांत्रिक संकेतांचा अभ्यास केला जातो. सामान्य खात्यांपेक्षा वेगळे वर्तन आढळल्यास संबंधित खाते तात्काळ ‘संशयित’ म्हणून चिन्हांकित केले जाते.
सायबर गुन्हेगार थेट स्वतःच्या खात्यात पैसे स्वीकारत नाहीत. ते ‘म्यूल अकाउंट’ नावाच्या खात्यांचा वापर करतात. ही खाती अनेकदा बनावट कागदपत्रांवर उघडली जातात, तर काही वेळा सामान्य नागरिकांना जास्त कमाईचे आमिष दाखवून त्यांची खाती वापरली जातात. अशा खात्यांमधून पैसे फिरवून गुन्हेगार तपास यंत्रणांची दिशाभूल करतात. परिणामी, फसवणुकीचा माग काढणे अधिक कठीण होते.
म्यूल अकाउंट हंटरच्या वापरामुळे अशा खात्यांचे जाळे लवकर उघड होण्यास मदत होणार आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार, या टूलमुळे दरमहा हजारो संशयित खाती ओळखली जात असून, त्यावर वेळीच कारवाई शक्य होत आहे. खाते गोठवणे, व्यवहार थांबवणे आणि तपास यंत्रणांना माहिती देणे यामुळे फसवणूक झालेली रक्कम वाचवण्याची शक्यता वाढते.
सरकारचा उद्देश केवळ फसवणूक रोखण्यापुरता मर्यादित नाही, तर सायबर गुन्ह्यांचे संपूर्ण नेटवर्क उद्ध्वस्त करण्याचा आहे. यासाठी सार्वजनिक, खासगी आणि सहकारी बँकांनी एकत्रितपणे अशा तंत्रज्ञानाचा अवलंब करणे गरजेचे मानले जात आहे. भविष्यात बँका आणि वित्तीय संस्थांना भारतीय सायबर अपराध समन्वय यंत्रणेशी जोडण्याचाही सरकारचा मानस आहे.
एकंदरीत, म्यूल अकाउंट हंटरमुळे सायबर फसवणूक रोखण्याच्या लढ्यात बँकिंग क्षेत्राला नवे बळ मिळणार आहे. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने ठगांवर नियंत्रण ठेवण्याचा हा प्रयत्न यशस्वी ठरल्यास, सामान्य नागरिकांचा डिजिटल व्यवहारांवरील विश्वास अधिक दृढ होण्याची शक्यता आहे.