‘Bahi Khata’ to ‘Blue Sheet’ : येत्या 1 फेब्रुवारी 2026 रोजी अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन देशाचा केंद्रीय अर्थसंकल्प (Union Budget 2026) सादर करणार आहेत. हे त्यांचे सलग नववे अर्थसंकल्पीय भाषण असेल. भारताच्या अर्थसंकल्पीय इतिहासात अशा अनेक रंजक गोष्टी आणि परंपरा आहेत, ज्या काळानुसार बदलत गेल्या आहेत. कधी काळी ब्रिटीश नियमांनुसार चालणारा हा आर्थिक दस्तऐवज आता पूर्णपणे 'भारतीय' आणि 'डिजिटल' झाला आहे.
या ऐतिहासिक प्रवासातील पाच रंजक गोष्टी खालीलप्रमाणे आहेत:
ब्रिटीश काळातल्या 'वेळेच्या प्रथे'चा त्याग आणि सकाळचे सत्र
स्वातंत्र्यानंतर अनेक दशके भारताचा अर्थसंकल्प फेब्रुवारीच्या शेवटच्या दिवशी संध्याकाळी 5:00 वाजता सादर केला जात असे. ही प्रथा ब्रिटीश काळातील होती, जेणेकरून लंडनमधील अधिकाऱ्यांना त्यांच्या कार्यालयीन वेळेत (तिथल्या दुपारच्या वेळी) हा अर्थसंकल्प ऐकता यावा. मात्र, 1999 मध्ये तत्कालीन अर्थमंत्री यशवंत सिन्हा यांनी ही परंपरा मोडीत काढून अर्थसंकल्प मांडण्याची वेळ सकाळी 11:00 वाजता केली. त्यानंतर 2017 मध्ये अरुण जेटली यांनी अर्थसंकल्प फेब्रुवारीच्या शेवटच्या दिवसाऐवजी 1 फेब्रुवारी रोजी सादर करण्यास सुरुवात केली, जेणेकरून नवीन आर्थिक वर्षापूर्वी सर्व प्रक्रिया पूर्ण करता येतील.
ब्रीफकेस ते डिजिटल 'बही-खाता'
दशकानुदशके अर्थमंत्री लाल रंगाची चामड्याची ब्रीफकेस घेऊन संसदेत येत असत, जी ब्रिटीश 'बजेट बॉक्स'ची नक्कल होती. पण 2019 मध्ये निर्मला सीतारामन यांनी ही वसाहतवादी प्रथा बदलली आणि लाल कापडात गुंडाळलेला पारंपारिक 'बही-खाता' आणला. पुढे 2021 मध्ये कोरोना महामारीमुळे अर्थसंकल्प पूर्णपणे पेपरलेस झाला. आता अर्थमंत्री टॅब्लेटद्वारे भाषण वाचतात, जो त्याच लाल रंगाच्या 'बही-खाता' स्टाईलच्या कव्हरमध्ये सुरक्षित असतो.
सर्वात लांब आणि आखूड भाषणांचे विक्रम
अर्थसंकल्पाचे सर्वात लांब भाषण (वेळेनुसार) करण्याचा विक्रम निर्मला सीतारामन यांच्या नावावर आहे. 2020 मध्ये त्यांनी 2 तास 42 मिनिटे भाषण केले होते. शब्दांच्या बाबतीत विचार केला तर, 1991 मध्ये मनमोहन सिंग यांचे भाषण 18,650 शब्दांचे होते. याउलट, सर्वात कमी शब्दांचे भाषण 1977 मध्ये मोरारजी देसाई यांनी केले होते, जे केवळ 800 शब्दांचे होते.
हेही वाचा - Economic Survey 2025-26 : आर्थिक पाहणी अहवाल सादर; 'AI'वर विशेष भर, विकासदराचा सकारात्मक अंदाज
'हलवा' समारंभ आणि कमालीची गुप्तता
अर्थसंकल्प सादर होण्याच्या साधारण 10 दिवस आधी अर्थमंत्रालयाच्या नॉर्थ ब्लॉक येथे 'हलवा समारंभ' पार पडतो. अर्थमंत्री स्वतः हा हलवा हलवतात आणि अधिकाऱ्यांना वाटतात. हा सोहळा म्हणजे अर्थसंकल्पाच्या अंतिम छपाईची किंवा डिजिटल प्रक्रियेची सुरुवात मानली जाते. यानंतर अर्थसंकल्पाशी संबंधित सर्व अधिकारी बाह्यजगापासून पूर्णपणे तुटले जातात आणि संसदेत अर्थसंकल्प सादर होईपर्यंत ते 'लॉक-इन' कालावधीत राहतात.
खास 'ब्लू शीट' (Blue Sheet)
अर्थसंकल्पाच्या प्रक्रियेत 'ब्लू शीट'ला अत्यंत महत्त्व आहे. हे एक निळ्या रंगाचे मास्टर शीट असते, ज्यामध्ये अर्थसंकल्पातील सर्व महत्त्वाच्या आकडेवारीचा गोषवारा असतो. हे शीट इतके गुप्त असते की ते अर्थमंत्रालयाच्या बाहेर नेण्याची परवानगी खुद्द अर्थमंत्र्यांनाही नसते. एकदा का हे 'ब्लू शीट' अंतिम झाले की, अर्थसंकल्पाच्या कागदपत्रांमध्ये कोणताही बदल करता येत नाही.
यंदाचा अर्थसंकल्प रविवारी
संसदीय इतिहासात यंदा प्रथमच 1 फेब्रुवारी रोजी म्हणजेच रविवारी सुट्टीच्या दिवशी अर्थसंकल्प सादर केला जाणार आहे. हे निर्मला सीतारामन यांचे नववे अर्थसंकल्पीय भाषण असेल. या अर्थसंकल्पातून मध्यमवर्गीयांना प्राप्तिकरात सवलत मिळणार का आणि विकसित भारताच्या दिशेने कोणती पावले उचलली जाणार, याकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले आहे.
हेही वाचा - Budget 2026 Date And Time: निर्मला सीतारमण रचणार इतिहास; कधी आणि कुठे पाहायचं देशाच्या अर्थसंकल्पाच लाईव्ह कव्हरेज