सोने आणि चांदी हे भारतीय संस्कृतीत केवळ दागिन्यांपुरते मर्यादित नसून गुंतवणूक आणि सुरक्षित संपत्तीचे प्रतीक मानले जातात. मात्र या दोन्ही मौल्यवान धातूंच्या मोजमापाची पद्धत वेगवेगळी आहे. सोन्याची शुद्धता ‘कॅरेट’मध्ये सांगितली जाते, तर चांदीचे व्यवहार बहुतेक वेळा किलो किंवा ग्रॅममध्ये केले जातात. या फरकामागे इतिहास, व्यापारपद्धती आणि आंतरराष्ट्रीय निकष यांचा मोठा संबंध आहे.
सोन्याच्या बाबतीत ‘कॅरेट’ ही संज्ञा शुद्धतेचे मोजमाप दर्शवते. २४ कॅरेट सोने म्हणजे जवळपास ९९.९ टक्के शुद्ध सोने. हे सर्वाधिक शुद्ध मानले जाते. मात्र इतके शुद्ध सोने अत्यंत मऊ असल्यामुळे दागिने तयार करताना त्यात इतर धातू मिसळले जातात. उदाहरणार्थ, २२ कॅरेट सोन्यात सुमारे ९१.६७ टक्के शुद्ध सोने असते, तर उर्वरित भागात तांबे किंवा इतर धातू असतात. १८ कॅरेट सोन्यात सुमारे ७५ टक्के शुद्ध सोने असते. त्यामुळे दागिन्यांची टिकाऊपणा वाढतो आणि डिझाइनमध्ये विविधता आणता येते.
हेही वाचा:GST Notice to Potter : ऐकावं ते नवलंच! मडकी घडवणाऱ्याला धाडली तब्बल एक कोटीची GST नोटीस, कुटुंबाला मोठा धक्का, नेमका प्रकार काय?
कॅरेट प्रणालीचा उगम प्राचीन व्यापारातून झाला आहे. विविध देशांमध्ये सोन्याच्या शुद्धतेबाबत एकसमान मापदंड असावा, यासाठी कॅरेट पद्धत स्वीकारली गेली. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतही सोन्याचे व्यवहार शुद्धतेनुसार ठरतात. त्यामुळे गुंतवणूकदार आणि ग्राहकांना सोने खरेदी करताना त्याची गुणवत्ता सहज ओळखता येते.
चांदीच्या बाबतीत मात्र चित्र थोडे वेगळे आहे. चांदीचे व्यवहार बहुतांश वेळा वजनावर आधारित असतात. त्यामुळे ती किलो किंवा ग्रॅममध्ये मोजली जाते. विशेषतः चांदीची नाणी, बार किंवा मोठ्या प्रमाणातील खरेदी-विक्री करताना वजनाला प्राधान्य दिले जाते. चांदीची शुद्धता ‘टंच’ किंवा ‘फाईननेस’मध्ये सांगितली जाते. उदाहरणार्थ, ९९.९ टंच चांदी म्हणजे ९९.९ टक्के शुद्ध चांदी. तसेच ९२.५ टंच चांदीला ‘स्टर्लिंग सिल्व्हर’ असेही म्हटले जाते, जी दागिन्यांसाठी मोठ्या प्रमाणात वापरली जाते.
हेही वाचा:SC on Consumer Rights: बिल्डरांचा डाव फसला; घर खरेदीदारांना 'सर्वोच्च' दिलासा, 'फ्लॅट भाड्याने दिला म्हणजे तुम्ही 'व्यापारी' होत नाही!
चांदीचे दर सोन्याच्या तुलनेत कमी असल्यामुळे तिचे व्यवहार मोठ्या प्रमाणात होतात. त्यामुळे वजनावर आधारित मापन अधिक सोयीचे ठरते. शिवाय औद्योगिक क्षेत्रातही चांदीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होत असल्याने किलोमध्ये मोजमाप करणे व्यवहार्य ठरते.
एकूणच, सोनं आणि चांदी या दोन्ही धातू मौल्यवान असल्या तरी त्यांच्या उपयोग, किंमत आणि व्यापारपद्धतीनुसार मापनाची पद्धत ठरली आहे. सोन्याच्या शुद्धतेवर त्याची किंमत अवलंबून असल्याने कॅरेट पद्धत महत्त्वाची ठरते, तर चांदीचे व्यवहार प्रमाणावर आधारित असल्याने ती वजनात मोजली जाते. पुढच्या वेळी सोने किंवा चांदी खरेदी करताना ही माहिती नक्कीच उपयोगी ठरेल.