Property Division Rules : कुटुंबातील कर्ता पुरुष किंवा वडिलांच्या निधनानंतर मालमत्तेच्या वाटणीवरून वाद होणे ही आजच्या काळातील एक मोठी समस्या बनली आहे. विशेषतः जेव्हा वडिलांनी कोणतेही 'मृत्यूपत्र' (Will) लिहिलेले नसते किंवा लिहिलेले मृत्यूपत्र नोंदणीकृत नसते, तेव्हा वारसांमध्ये कायदेशीर पेच निर्माण होतात. अशा परिस्थितीत कायद्याचे नियम काय सांगतात आणि संपत्तीचे वाटप कसे होते, हे जाणून घेणे प्रत्येक वारसासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
मृत्यूपत्र नसेल तर काय होते? (Intestate Death)
जर वडिलांनी आपल्या हयातीत मालमत्तेचे कोणतेही मृत्यूपत्र केले नसेल, तर त्या स्थितीला कायदेशीर भाषेत 'Intestate' (मृत्यूपत्राशिवाय मृत्यू) असे म्हणतात. अशा वेळी मालमत्तेची वाटणी वैयक्तिक इच्छेनुसार न होता, हिंदू वारसाहक्क कायदा 1956 नुसार केली जाते. या कायद्यानुसार, वडिलांच्या संपत्तीवर पहिल्या श्रेणीतील (Class 1 Heirs) वारसांचा समान हक्क असतो.
पहिल्या श्रेणीतील वारस कोण?
- मृत व्यक्तीची पत्नी (विधवा) (हयात असल्यास).
- सर्व मुले (विवाहित किंवा अविवाहित).
- सर्व मुली (विवाहित किंवा अविवाहित).
- मृत व्यक्तीची आई (हयात असल्यास).
या सर्वांना वडिलांच्या स्वकष्टार्जित (Self-acquired) मालमत्तेत समान वाटा मिळतो. उदाहरणार्थ, जर वडिलांच्या पश्चात पत्नी, एक मुलगा आणि दोन मुली असतील, तर मालमत्तेचे 4 समान भाग केले जातील.
नोंदणीकृत नसलेले मृत्यूपत्र वैध आहे का?
अनेकांचा असा समज असतो की, मृत्यूपत्र जोपर्यंत सरकारी कार्यालयात नोंदणीकृत (Registered) नसते, तोपर्यंत त्याला किंमत नसते. मात्र, कायदा असे सांगतो की:
- हिंदू कायद्यानुसार मृत्यूपत्राची नोंदणी करणे अनिवार्य नाही.
- जर मृत्यूपत्र साध्या कागदावर योग्यरीत्या लिहिलेले असेल, त्यावर वडिलांची स्वाक्षरी असेल आणि किमान 2 साक्षीदारांच्या स्वाक्षऱ्या असतील, तर ते पूर्णपणे वैध मानले जाते.
- मात्र, अशा मृत्यूपत्राला न्यायालयात आव्हान दिले गेल्यास, ते कोणत्याही दबावाशिवाय किंवा फसवणुकीशिवाय तयार केले आहे, हे सिद्ध करावे लागते.
हेही वाचा - New Tax Rule 2026: 1 एप्रिलपासून बदलणार टॅक्सचे नियम; वाहन खरेदी, प्रॉपर्टी डील आणि रोख व्यवहारांवर सरकारची करडी नजर
मुलींच्या हक्काबाबत काय सांगतो कायदा?
हिंदू उत्तराधिकार (सुधारणा) कायदा 2005 हा महिलांसाठी मैलाचा दगड ठरला आहे. या कायद्यामुळे मालमत्तेतील मुलींच्या स्थानात मोठे बदल झाले आहेत.
- समान अधिकार: वडिलांच्या वडिलोपार्जित मालमत्तेत मुलींना मुलांइतकाच समान जन्मसिद्ध हक्क आहे.
- विवाहित असली तरी हक्क कायम: मुलगी विवाहित असली तरीही तिचा वडिलांच्या संपत्तीवरील हक्क संपत नाही.
- मृत्यूपत्रातील वाटा: वडिलांनी मृत्यूपत्र केले असेल आणि त्यात मुलीला वाटा दिला असेल, तर तो नाकारण्याचा अधिकार कोणालाही नाही. परंतु, जर मृत्यूपत्र नसेल, तरीही मुलीला मुलांइतकाच हिस्सा मिळतो.
वडिलोपार्जित आणि स्वकष्टार्जित मालमत्तेतील फरक
मालमत्तेच्या वाटणीत या दोन प्रकारांना वेगळे नियम लागू होतात:
वडिलोपार्जित मालमत्ता (Ancestral Property): जी मालमत्ता सलग चार पिढ्यांपासून चालत आली आहे, तिला वडिलोपार्जित म्हणतात. यात मुला-मुलींना जन्मतःच हक्क मिळतो. वडील ही मालमत्ता एकट्या मुलाच्या किंवा कोणा एकाच्या नावे करू शकत नाहीत.
स्वकष्टार्जित मालमत्ता (Self-acquired Property): वडिलांनी स्वतःच्या पैशाने खरेदी केलेली ही मालमत्ता असते. या मालमत्तेचे काय करायचे, याचा पूर्ण अधिकार वडिलांना असतो. ते मृत्यूपत्राद्वारे ही संपत्ती कोणालाही देऊ शकतात. मात्र, मृत्यूपत्र नसेल तर ती वरीलप्रमाणे सर्व वारसांमध्ये समान विभागली जाते.
हेही वाचा - Mutual Fund SIP: कमी जोखीम आणि अधिक परतावा; म्युच्युअल फंड SIP मधील 'पॉवर ऑफ कंपाउंडिंग' समजून घ्या