कोल्हापूर : कोल्हापूर जिल्हा परिषद ही राजर्षी शाहू महाराजांच्या पुरोगामी विचारांवर आधारित, ग्रामीण विकासासाठी कार्यरत असलेली एक महत्त्वाची संस्था आहे. महाराष्ट्र जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती कायदा 1961 अंतर्गत याची स्थापना झाली असून, पहिल्या जिल्हा परिषद अध्यक्षाचा मान शिरोळचे दिनकरराव यादव यांना मिळाला आहे. ही परिषद जिल्ह्यात शिक्षण, आरोग्य, आणि कृषी क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण कार्य करते. कोल्हापूर संस्थान काळापासूनच स्थानिक स्वराज्य संस्थांची मुळे इथे रुजलेली होती. ज्यामध्ये 1941 मध्ये प्रजा परिषदेचे मोठे योगदान होते. जिल्हा परिषदेची स्थापना झाल्यावर पहिले अध्यक्ष म्हणून दिनकरराव यादव (शिरोळ) यांनी कार्यभार सांभाळला. जे प्रशासकीय शिस्तीसाठी ओळखले जात. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांच्या आदर्श समाजकार्याचा आणि ग्रामविकासाचा वारसा ही संस्था पुढे चालवत आहे. कोल्हापूरच्या सहकारी चळवळीत जिल्हा परिषदेचा मोठा वाटा आहे. ज्यामुळे ग्रामीण भागात साखर कारखाने, दुग्ध व्यवसाय आणि पतसंस्थांचा विकास झाला. कोल्हापूर जिल्हा परिषदेने 2021 मध्ये 'राज्यस्तरीय उत्कृष्ट जिल्हा परिषद' हा प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार जिंकला आहे.
जिल्ह्याची भौगोलिक परिस्थिती -
कोल्हापूर जिल्ह्याची भौगोलिक परिस्थिती वैविध्यपूर्ण असून, तो पश्चिम महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचा जिल्हा आहे. हा जिल्हा सह्याद्रीच्या पूर्व उतारावर, साधारण 546 मीटर (1800 फुटांपेक्षा जास्त) उंचीवर वसलेला आहे. जिल्ह्याच्या पश्चिमेला सह्याद्रीच्या रांगा, तर पूर्वेला सांगली जिल्हा आणि कर्नाटकची सीमा आहे. येथील हवामान सुखद (मध्यम) असून, पंचगंगा नदी आणि तिच्या उपनद्यांमुळे हा प्रदेश सुपीक बनला आहे. कोल्हापूरच्या उत्तरेस व पूर्वेस सांगली जिल्हा, दक्षिणेस कर्नाटकचा बेळगाव जिल्हा आणि पश्चिम-नैऋत्येला रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्हे आहेत. येथील हवामान मध्यम स्वरूपाचे आहे, फार उष्णही नाही आणि थंडही नाही. ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ पर्यटनासाठी चांगला मानला जातो. पश्चिमेकडे तांबडी, तर मध्य व पूर्वेकडे काळी व कसदार जमीन आहे. हा प्रदेश ऊस आणि तंबाखूच्या पिकांसाठी अत्यंत योग्य आहे. पंचगंगा, कृष्णा, वारणा, दूधगंगा, वेदगंगा, हिरण्यकेशी आणि भोगावती या प्रमुख नद्या आहेत. शाहूवाडी, राधानगरी आणि चंदगड परिसरात बॉक्ससाईटचे (Bauxite) साठे आहेत. सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेला कोल्हापूर जिल्हा निसर्ग सौंदर्याने आणि सुपीकतेने नटलेला आहे.
हेही वाचा : Zilla Parishad Elections 2026: जिल्हा परिषद निवडणुकांसाठी मोठा बदल; मार्करला रामराम, मतदारांच्या बोटावर पुन्हा शाई
जिल्ह्याचे तीन मुख्य भाग पडतात -
पश्चिम भाग (डोंगरगड) : सह्याद्रीच्या रांगा, घनदाट जंगले आणि घाटमाथा (उदा. गगनबावडा, राधानगरी).
मध्य भाग (पठारी) : सुपीक जमीन, जिथे शेती विकसित आहे.
पूर्व भाग (मैदानी) : पंचगंगा, कृष्णा, वारणा नद्यांच्या खोऱ्यातील काळी सुपीक जमीन.
या जिल्ह्याची लोकसंख्या -
जिल्ह्याची 2011 ची लोकसंख्या 38 लाख 76 हजार इतकी होती. त्यामध्ये सुमारे चार लाख 73 हजार 317 इतकी भर पडली आहे. जिल्ह्याच्या ग्रामीण भागातील संख्या 28 लाख 12 हजार 900, तर शहरी भागातील 15 लाख 36 हजार 63 इतकी आहे. सर्वाधिक करवीर तालुक्याची (कोल्हापूर शहरासह) लोकसंख्या 12 लाख 24 हजार 965 इतकी आहे.
तालुका 2025 मधील चित्र -
शाहूवाडी -1,98,364, पन्हाळा - 2,77,232, हातकणंगले - 9,33,098, शिरोळ - 4,28,846, करवीर - 12,24,965, गगनबावडा - 38,028, राधानगरी - 2,12,311, कागल - 3,01,156, भुदरगड - 1,59,853, आजरा - 1,31,057, गडहिंग्लज - 2,45,093, चंदगड - 19,930.