Adulterated Milk: दूध हा आपल्या आहारातील कॅल्शियमचा समृद्ध स्रोत आणि आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक भाग मानला जातो. पण जर हेच दूध आरोग्यासाठी जीवघेणे ठरणार असेल तर? प्रचंड नफ्याच्या लोभाने प्रेरित होऊन उत्तर प्रदेशला लागून असलेल्या मध्य प्रदेश आणि राजस्थानच्या सीमावर्ती भागांमध्ये भेसळयुक्त दूध बनवणारे अनेक बेकायदेशीर कारखाने रातोरात उभे राहिले आहेत. 'दैनिक भास्कर'च्या एका धाडसी पत्रकाराने दूध व्यापाऱ्याचे सोंग घेऊन या संपूर्ण काळ्या बाजाराचा पर्दाफाश केला आहे. या स्टिंग ऑपरेशनमधून केवळ 20 लिटर शुद्ध दुधाचे अवघ्या काही मिनिटांत 80 लिटर कृत्रिम (synthetic) दुधात कसे रूपांतर केले जाते, याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे.
60 लिटर पाण्यात डिटर्जंट आणि सोया तेलाची पेस्ट
या कारखान्यांमध्ये कृत्रिम दूध बनवण्याची प्रक्रिया अत्यंत साधी पण तितकीच चिंताजनक आहे. सर्वात आधी वनस्पती तूप किंवा सोया तेल आणि डिटर्जंट पावडर एकमेकांवर घासून (मळून) त्याची पेस्ट तयार केली जाते. त्यानंतर ती सुमारे 60 लिटर पाण्यात मिसळली जाते. हे मिश्रण पांढरे शुभ्र झाल्यानंतर त्यात केवळ 20 लिटर शुद्ध दूध आणि 2 किलो गुळाची पावडर किंवा ग्लुकोज टाकले जाते. शेवटी दुधाला घट्टपणा आणण्यासाठी त्यात 'स्किम्ड मिल्क पावडर' (दुधाची भुकटी) मिसळली जाते. हे भेसळयुक्त दूध बनवण्यासाठी प्रति लिटर सुमारे 25 रुपये खर्च येतो, तर हे रॅकेट बाजारात ते विकून प्रति लिटर 25 ते 30 रुपयांचा बंपर नफा कमावते. अलीकडेच प्रशासनाने बुलंदशहरमध्ये 1,400 लिटर आणि आग्रा येथे 450 लिटर असे हजारो लिटर कृत्रिम दूध जप्त केले आहे.
युरिया, चुना आणि रसायनांचा उघड वापर – कामगाराची कबुली
तपास करत असताना बातमीदार राजस्थानच्या धोलपूर जिल्ह्यातील 'बसाई नवाब' गावातील एका बेकायदेशीर कारखान्यात पोहोचला. तिथे काम करणाऱ्या केदार सिंग नावाच्या कामगाराने कॅमेऱ्यासमोर संपूर्ण प्रक्रियेची कबुली दिली. केदारने सांगितले की, "आम्ही युरिया, चुना आणि ग्लुकोज वापरून 20 लिटरचे 80 लिटर दूध बनवतो. चुना मिसळल्यामुळे दुधावर रसायनांचा थर साचत नाही आणि दुधाची स्निग्धता (फॅट) 5 टक्क्यांपर्यंत पोहोचते. जर ग्लुकोजमुळे दुधाला गोड चव आली, तर ती चव मारण्यासाठी आम्ही त्यात दुसरे रासायनिक द्रव्य मिसळतो." या कारखान्यात काम करणाऱ्या मजुरांना महिन्याला 15 ते 20 हजार रुपये पगार दिला जातो आणि ते तासाला 80 ते 100 लिटर विषारी दूध तयार करतात.
'डिफरन्स मिल्क' या कोडवर्डचा वापर आणि भेसळीचे चार प्रकार
या बेकायदेशीर व्यापारात बनावट दुधासाठी “डिफरन्स” (Difference) हा कोडवर्ड वापरला जातो. या टोळीने भेसळयुक्त दुधाचे तीव्रतेनुसार चार धोकादायक प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे:
'2 डिफरन्स': स्टार्च, स्किम्ड पावडर आणि 20 टक्के पाणी (कमी हानिकारक).
'3 डिफरन्स': सोया तेल, स्टार्च, स्किम्ड पावडर आणि 40 टक्के पाणी (आरोग्यासाठी थोडे हानिकारक).
'4 डिफरन्स': सोया तेल, स्टार्च, स्किम्ड पावडर, डिटर्जंट आणि 70 टक्के पाणी (अत्यंत हानिकारक).
'4 डिफरन्स' पेक्षा वरचे प्रकार: यात 80 टक्के हून अधिक पाण्याचा वापर होतो. सोया तेल, युरिया, स्टार्च, डिटर्जंट आणि विविध घातक रसायने मिसळलेले हे दूध आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक व जीवघेणे असते.
बासाई नवाब येथील कारखान्याच्या सुरक्षारक्षकाकडून क्रमांक मिळवून जेव्हा बातमीदाराने 'उमेश' नावाच्या मुख्य दूध माफियाशी संपर्क साधला, तेव्हा या रॅकेटची व्याप्ती स्पष्ट झाली. उमेशने ग्राहकरूपी पत्रकाराला विश्वास देत सांगितले की, "तुम्हाला हवं तितकं 'डिफरन्स' प्रकारचं दूध मिळेल. 1 टँकर असो वा 2 टँकर, मी सर्व व्यवस्था करेन. 4 ते 4.5 फॅटचे हे दूध उत्तर प्रदेशात पाठवण्यास काहीच अडचण येणार नाही. आमचे दूध आधीपासूनच आग्रा आणि युपीच्या इतर भागात मोठ्या प्रमाणावर पुरवले जात आहे." या खळबळजनक खुलाशानंतर आता अन्न व औषध प्रशासनाने या आंतरराज्यीय रॅकेटवर कडक कारवाई करण्याची मागणी जोर धरत आहे.
