Padma Awards: दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला केंद्र सरकारकडून देशातील विविध क्षेत्रांमध्ये उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना पद्म पुरस्कार जाहीर केले जातात. पद्म पुरस्कारांची यादी जाहीर होताच अनेकांच्या मनात एकच प्रश्न निर्माण होतो, पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री या पुरस्कारांमध्ये नेमका फरक काय? यातील सर्वात मोठा सन्मान कोणता? आणि हे पुरस्कार मिळाल्यावर विजेत्यांना नेमकं काय मिळतं? चला तर मग, या प्रतिष्ठित नागरी सन्मानांबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
पद्म पुरस्कार हे भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मानांपैकी एक मानले जातात. कला, साहित्य, शिक्षण, क्रीडा, वैद्यकीय सेवा, समाजसेवा, विज्ञान, अभियांत्रिकी, उद्योग, व्यापार, लोककल्याण आणि नागरी सेवा अशा विविध क्षेत्रांमध्ये असाधारण किंवा उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तींना हे पुरस्कार दिले जातात. भारत सरकारकडून 1954 पासून हे पुरस्कार प्रदान करण्यात येत आहेत.
पद्म पुरस्कारांच्या तीन प्रमुख श्रेणी आहेत. यामध्ये पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री यांचा समावेश होतो. या तिन्ही पुरस्कारांचे महत्त्व आणि दर्जा वेगवेगळा आहे.
पद्मविभूषण हा भारतातील दुसरा सर्वात मोठा नागरी सन्मान आहे. (भारत रत्नानंतर) हा पुरस्कार अशा व्यक्तींना दिला जातो, ज्यांनी आपल्या क्षेत्रात अपवादात्मक आणि अत्यंत विशिष्ट स्वरूपाचे योगदान दिलेले असते. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव केवळ देशापुरता मर्यादित न राहता आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही पोहोचलेला असतो. समाज, संस्कृती किंवा मानवतेसाठी आदर्श ठरेल असे कार्य करणाऱ्या व्यक्तींना हा सन्मान दिला जातो.
पद्मभूषण हा देशातील तिसरा सर्वात मोठा नागरी सन्मान आहे. दीर्घ काळ सातत्याने उच्च दर्जाची आणि उल्लेखनीय सेवा बजावलेल्या व्यक्तींना हा पुरस्कार प्रदान केला जातो. एखाद्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण ठसा उमटवणाऱ्या आणि समाजासाठी प्रेरणादायी ठरणाऱ्या कार्याची दखल म्हणून हा सन्मान दिला जातो.
पद्मश्री हा देशातील चौथा सर्वात मोठा नागरी सन्मान आहे. विविध क्षेत्रांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तींना हा पुरस्कार दिला जातो. अनेकदा समाजाच्या तळागाळात काम करणाऱ्या व्यक्तींनाही पद्मश्री पुरस्काराने गौरवण्यात येते.
या पुरस्कारांबाबत सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न म्हणजे हे पुरस्कार मिळाल्यावर पैसे मिळतात का? याचे उत्तर स्पष्ट आहे; नाही. पद्म पुरस्कारांसोबत कोणतीही रोख रक्कम दिली जात नाही. तसेच रेल्वे, विमान प्रवास किंवा इतर कोणत्याही प्रकारची आर्थिक सवलत किंवा भत्ता दिला जात नाही.
मात्र पुरस्कार स्वरूपात राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे अधिकृत प्रमाणपत्र आणि एक पदक दिले जाते. यासोबत पदकाची प्रतिकृतीही दिली जाते, जी सन्मानित व्यक्ती विविध समारंभांमध्ये परिधान करू शकतात. मात्र, पद्म पुरस्कार हे नावासमोर किंवा मागे उपाधी म्हणून वापरण्याची परवानगी नसते.
पद्म पुरस्कार कोणालाही मिळू शकतात. जात, धर्म, लिंग किंवा व्यवसायाची कोणतीही अट नाही. मात्र, काही अपवाद वगळता सरकारी कर्मचारी या पुरस्कारासाठी पात्र नसतात. थोडक्यात, पद्म पुरस्कार हे केवळ सन्मानच नाहीत, तर देशासाठी निस्वार्थपणे कार्य करणाऱ्या व्यक्तींच्या योगदानाची राष्ट्रीय पातळीवरील दखल आहेत.