Godzilla El Nino: सुपर एल निनोचा हाहाकार! 150 वर्षांपूर्वी अवघ्या तीन वर्षांत 5 कोटी लोकांचा गेला होता जीव, पुन्हा त्या संकटाची चाहूल?

Godzilla El Nino : मानवजातीने गेल्या 150 वर्षांत अनेक महाभयंकर संकटांचा सामना केला आहे, ज्यामध्ये विसाव्या शतकातील दोन महायुद्धांमधील 10 कोटींहून अधिक मृत्यू आणि 1918-19 च्या इन्फ्लूएंझा महामारीतील सुमारे 5 कोटी बळींचा समावेश होतो. परंतु, या दोन्ही मोठ्या घटनांपूर्वी जगाने एक अत्यंत भीषण आणि अज्ञात अशी पर्यावरणीय आपत्ती अनुभवली होती. वर्ष 1876 ते 1878 या अवघ्या तीन वर्षांच्या कालावधीत आलेल्या एका तीव्र जागतिक दुष्काळाने आशिया, दक्षिण अमेरिका आणि आफ्रिका खंडांमध्ये मृत्यूचे तांडव घडवून आणले होते. या जागतिक आपत्तीला 'गॉडझिला अल निनो' म्हणून ओळखले जाते, ज्याने अन्न आणि पाण्याच्या टंचाईमुळे जगभरात अंदाजे 5 कोटी लोकांचे प्राण घेतले होते.

हवामान बदलाचा भयानक इतिहास आणि जागतिक विषमतेची सुरुवात
वर्ष 2018 मध्ये 'जर्नल ऑफ क्लायमेट' या प्रसिद्ध संशोधन पत्रिकेत प्रसिद्ध झालेल्या एका लेखानुसार, हा मानवी इतिहासातील नोंद असलेला आजवरचा सर्वात भीषण पर्यावरणीय विनाश होता. या ऐतिहासिक हवामान बदलाच्या परिणामांबद्दल संशोधकांनी खालील महत्त्वाचे निष्कर्ष नोंदवले आहेत. वर्ष 1876-78 मधील या सुपर अल निनो आणि हवामान बदलाच्या तीव्र घटनांमुळेच जगात पहिल्यांदाच आर्थिक व सामाजिक विषमता मोठ्या प्रमाणावर निर्माण झाली. या आपत्तीच्या प्रभावामुळेच पुढे चालून जगाचे वर्गीकरण 'विकसित देश' आणि 'विकसनशील देश' अशा दोन स्पष्ट भागांमध्ये झाले. या काळात प्रशांत महासागरातील तापमान कमालीचे वाढले होते, ज्याने जागतिक मान्सून चक्र पूर्णपणे कोलमडून टाकले.

समुद्राचे असामान्य तापमान आणि ऐतिहासिक उष्णतेचा विक्रम
निसर्गाच्या अनेक घटकांनी एकत्र येऊन या महाविनाशासाठी पूरक परिस्थिती निर्माण केली होती. शास्त्रज्ञांच्या मते, प्रशांत महासागरातील आधीची काही वर्षे अत्यंत थंड असणे, हिंदी महासागरात नोंदवला गेलेला विक्रमी तीव्र 'इंडियन ओशन डायपोल' आणि अटलांटिक महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यपणे उबदार असणे या सर्वांचा एकत्रित फटका पृथ्वीला बसला. त्यावेळी उत्तर अमेरिकेच्या वायव्य आणि मध्य-पश्चिम भागात प्रचंड उष्ण हवामान तयार झाले, तर नैऋत्य भागात आणि फ्लोरिडापर्यंत महापूर आले. याच्या उलट 'ला निना' काळात तीव्र ट्रेड वाऱ्यांमुळे आशियाकडे गरम पाणी ढकलले जाते, ज्यामुळे हवामानात कमालीचे बदल होतात. वर्ष 1877 मध्ये अमेरिकेच्या मिनेसोटा राज्याने इतिहासातील सर्वात उष्ण हिवाळा अनुभवला, जिथे सरासरी तापमान 29 अंश फॅरेनहाइट नोंदवले गेले, हा विक्रम थेट वर्ष 2023 पर्यंत मोडला गेला नव्हता.

हेही वाचा – El Nio Impact on Maharashtra: एल निनोमुळे महाराष्ट्रावर मोठं संकट! पर्जन्‍यमानात घटलं, जलसंपदा विभागाचे जिल्हाधिकाऱ्यांना महत्त्वाचे आदेश

पारंपारिक जल व्यवस्थापनाचा नाश आणि भूकबळींचे मुख्य कारण
या महादुष्काळाची सुरुवात जरी तीव्र कोरड्या मान्सूनमुळे आणि निसर्गाच्या लहरीपणामुळे झाली असली, तरी मानवी चुकांनी या संकटाची तीव्रता अनेक पटींनी वाढवली. त्या काळात अनेक देशांमधील राजकीय आणि आर्थिक घटक या सामूहिक मृत्यूला कारणीभूत ठरले. विशेषतः पाणी आणि धान्य साठवणुकीच्या ज्या पारंपारिक आणि स्थानिक प्रणाली होत्या, त्यांचेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करण्यात आले किंवा वसाहतवादी राजवटीत त्यांचा नाश करण्यात आला. परिणामी, पिकांचे झालेले नुकसान सावरता आले नाही आणि केवळ अन्नावाचून लाखो लोकांना आपले प्राण गमवावे लागले, ज्यामुळे हा नैसर्गिक दुष्काळ एका मानवनिर्मित महासंहारात बदलला.

आधुनिक जगासमोरील आव्हान आणि अल निनोचे नवीन युग
'जर्नल ऑफ क्लायमेट' मधील वर्ष 2020 च्या एका अभ्यासाने स्पष्ट केले आहे की, सांख्यिकीय दृष्टीने वर्ष 1877-78 मधील अल निनोची तीव्रता ही त्यानंतर आलेल्या वर्ष 1982-83, वर्ष 1997-98 आणि वर्ष 2015-16 मधील 'सुपर अल निनो'पेक्षा वेगळी नव्हती. सध्याच्या काळात जग हवामान बदलामुळे आधीच वाढलेल्या तापमानाचा सामना करत असताना पुन्हा एकदा नवीन अल निनो युगात प्रवेश करत आहे. 'द न्यूयॉर्क टाइम्स'च्या अहवालानुसार, आजची आधुनिक शेती या हवामान बदलांचा (ENSO) मागोवा घेत असल्याने एवढ्या मोठ्या दुष्काळाची शक्यता नसली, तरी या नवीन अल निनोमुळे होणारे आर्थिक आणि कृषी नुकसान टाळण्यासाठी जगभरातील देश 150 वर्षांपूर्वीच्या त्या जागतिक विनाशातून अजूनही धडे घेत आहेत.

हेही वाचा – Monsoon : मान्सूनचे त्रिकूट! एल निनो, ला निना आणि एमजेओचा भारतीय पावसावर मोठा परिणाम; नव्या संशोधनातून धक्कादायक वास्तव समोर