नवी दिल्ली: जागतिक पातळीवर वाढत्या संघर्षांनी आधुनिक युद्धाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलल्याचे स्पष्ट झाले आहे. रशिया-युक्रेन युद्ध, व्हेनेझुएला संदर्भातील तणाव आणि इराणमधील युद्धजन्य परिस्थिती यामुळे ‘ज्याची ताकद त्याची सत्ता’ ही संकल्पना पुन्हा अधोरेखित झाली आहे. आजच्या युगात जमिनीवरील सैन्याइतकेच हवाई शक्तीचे महत्त्व वाढले असून, क्षेपणास्त्रे, ड्रोन आणि फायटर जेट्सच्या साहाय्याने काही क्षणांत मोठ्या प्रमाणावर हल्ले करणे शक्य झाले आहे.
या पार्श्वभूमीवर कोणत्याही देशासाठी मजबूत आणि आधुनिक हवाई संरक्षण प्रणाली अत्यावश्यक ठरली आहे. भारतानेही ही गरज ओळखून एस-400 एअर डिफेन्स सिस्टम खरेदीचा निर्णय घेतला आहे. रशियासोबत करण्यात आलेल्या करारानुसार पाच स्क्वॉड्रनपैकी तीन युनिट्स भारतात दाखल झाल्या आहेत, तर चौथी युनिट 2026 अखेरपर्यंत मिळण्याची शक्यता आहे. या प्रणालीने अलीकडील ऑपरेशन्समध्ये त्याची प्रभावी क्षमता दाखवून दिल्यामुळे भारत आता आणखी युनिट्स खरेदी करण्याच्या विचारात आहे.
दरम्यान, पश्चिम आशियातील संघर्षात THAAD (Terminal High Altitude Area Defense) प्रणाली आणि आयरन डोम यांसारख्या अत्याधुनिक यंत्रणांनाही आव्हानांचा सामना करावा लागल्याचे दिसून आले आहे. यामुळे स्वदेशी आणि अधिक सक्षम संरक्षण प्रणाली विकसित करण्याची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवू लागली आहे.
याच दृष्टीने भारताने प्रोजेक्ट कुश या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पावर वेगाने काम सुरू केले आहे. DRDO (Defence Research and Development Organisation) च्या नेतृत्वाखाली विकसित होणारी ही प्रणाली आता निर्णायक टप्प्यात पोहोचली आहे. भारतीय वायुदलाने पाच स्क्वॉड्रन खरेदीला मंजुरी दिल्यानंतर प्रकल्प चाचणी आणि प्रारंभिक उत्पादनाच्या टप्प्यात दाखल झाला आहे.
प्रोजेक्ट कुशची रचना त्रिस्तरीय (थ्री-लेयर) इंटरसेप्टर प्रणालीवर आधारित आहे. पहिल्या स्तरावर एम-1 इंटरसेप्टर असून तो सुमारे 150 किमीपर्यंतच्या लक्ष्यांवर अचूक प्रहार करू शकतो. दुसऱ्या स्तरावरील एम-2 इंटरसेप्टर सुमारे 250 किमीपर्यंतच्या स्टेल्थ आणि उच्च वेगाच्या लक्ष्यांवर कारवाई करण्यास सक्षम असेल. तिसऱ्या स्तरावरील एम-3 इंटरसेप्टर 350 ते 400 किमी किंवा त्याहून अधिक अंतरावरील महत्त्वाच्या हवाई लक्ष्यांचा नाश करू शकतो. या प्रणालीमुळे भारताला बहुपर्यायी आणि मजबूत हवाई सुरक्षा कवच मिळणार आहे.
या प्रकल्पाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे त्याची नेटवर्क-सेंट्रिक आणि मॉड्युलर रचना. मल्टी-फंक्शन कंट्रोल रडार, लो-लेव्हल रडार, कमांड अँड कंट्रोल सेंटर आणि मोबाइल लॉन्च युनिट्स यांच्या साहाय्याने संपूर्ण प्रणाली कार्यरत राहते. रिअल-टाइम डेटा शेअरिंगमुळे जलद आणि अचूक निर्णय घेणे शक्य होते, जे आधुनिक युद्धात अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
एकूणच, प्रोजेक्ट कुश हा केवळ एस-400 चा पूरक भाग नसून भविष्यात त्याची जागा घेण्याची क्षमता असलेली स्वदेशी प्रणाली ठरू शकते. यामुळे भारताला संरक्षण क्षेत्रात आत्मनिर्भरता मिळेल आणि बदलत्या युद्धतंत्रानुसार त्वरित सुधारणा करणे शक्य होईल. वाढत्या जागतिक तणावाच्या पार्श्वभूमीवर हा प्रकल्प भारताच्या सुरक्षाव्यवस्थेचा कणा बनण्याच्या दिशेने वेगाने पुढे जात आहे.
