देशभरात यंदाच्या मान्सूनने अत्यंत असमान चित्र निर्माण केले आहे. एका बाजूला महाराष्ट्रातील मुंबई, ठाणे आणि कोकण पट्ट्यात मुसळधार पावसामुळे जनजीवन विस्कळीत झाले आहे, तर दुसऱ्या बाजूला राजस्थान, पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश आणि मध्य प्रदेशातील अनेक भागांमध्ये पावसाअभावी दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. या विरोधाभासी हवामानामुळे नागरिकांसह शेतकरीही मोठ्या चिंतेत आहेत.
भारतीय हवामान विभागाच्या माहितीनुसार, यंदा मान्सूनचे आगमन अपेक्षेपेक्षा उशिरा झाले. त्यानंतरही पावसाचे वितरण देशभरात समान राहिले नाही. काही राज्यांमध्ये पावसाची मोठी तूट निर्माण झाली, तर पश्चिम किनारपट्टीवर मान्सूनने जोरदार हजेरी लावली. उत्तर आणि उत्तर-पश्चिम भारतातील अनेक भागांमध्ये सरासरीपेक्षा ४० ते ५० टक्के कमी पाऊस झाल्याने खरीप हंगामावर त्याचा परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, यंदा अल-निनोच्या प्रभावामुळे मान्सूनच्या हालचालींमध्ये मोठा बदल झाला आहे. प्रशांत महासागराच्या पूर्वेकडील भागातील समुद्राचे तापमान वाढल्यामुळे जागतिक हवामान चक्रावर परिणाम होतो आणि त्याचा थेट प्रभाव भारतीय मान्सूनवर दिसून येतो. यामुळे काही भागांत पावसाचे प्रमाण कमी झाले, तर काही ठिकाणी अतिवृष्टीची परिस्थिती निर्माण झाली.
मुंबई आणि कोकणात मात्र वेगळेच चित्र पाहायला मिळत आहे. अरबी समुद्रातून येणारे दमट वारे आणि पश्चिम घाटाच्या पर्वतरांगा यामुळे या भागात सलग मुसळधार पाऊस पडत आहे. या नैसर्गिक प्रक्रियेमुळे ढग मोठ्या प्रमाणात तयार होतात आणि अल्प कालावधीत मोठ्या प्रमाणावर पाऊस कोसळतो. गेल्या काही दिवसांत मुंबईतील अनेक भागांत २०० ते ३०० मिमीपेक्षा जास्त पावसाची नोंद झाली आहे. परिणामी, अनेक सखल भाग जलमय झाले असून रस्ते, रेल्वे आणि अन्य वाहतूक सेवांवर त्याचा परिणाम झाला आहे.
दुसरीकडे राजस्थान, पंजाब, हरियाणा आणि मध्य प्रदेशातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये पावसाअभावी शेतकऱ्यांसमोर मोठे संकट उभे राहिले आहे. खरीप पिकांच्या पेरणीवर परिणाम झाला असून पाण्याच्या उपलब्धतेबाबतही चिंता वाढली आहे. काही भागांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचाही प्रश्न निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
हवामान बदलाचाही या परिस्थितीत मोठा वाटा असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राचे तापमान वाढत असून वातावरणातील आर्द्रतेचे प्रमाण बदलत आहे. त्यामुळे पूर्वीप्रमाणे दीर्घकाळ संतुलित पाऊस न पडता, काही भागांत अतिवृष्टी तर काही भागांत दीर्घकाळ कोरडे वातावरण राहण्याची प्रवृत्ती वाढत आहे.
दरम्यान, केंद्र आणि राज्य सरकारांनी परिस्थितीवर लक्ष ठेवले असून दुष्काळग्रस्त भागांसाठी मदत योजनांची तयारी सुरू केली आहे. तसेच अतिवृष्टीग्रस्त भागांत आपत्कालीन यंत्रणा सतर्क ठेवण्यात आल्या आहेत. हवामान विभागाने पुढील काही दिवस महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर मुसळधार पावसाचा इशारा कायम ठेवला असून, उत्तर भारतातील काही भागांत मान्सून पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे.
