Cloud Seeding Technology: दिल्ली आणि त्याच्या आसपासचा परिसर दरवर्षी हिवाळ्यात प्रदूषणाच्या भीषण समस्येला सामोरे जातो. धूर, धूळ, वाहनांमधून आणि कारखान्यांमधून बाहेर पडणारे सूक्ष्म कण हवेत इतक्या प्रमाणात मिसळतात की लोकांना श्वास घेणेही कठीण होते. विशेषतः पीएम 2.5 आणि पीएम 10 सारखे सूक्ष्म प्रदूषक मास्कमधूनही सहज आत जातात आणि त्यामुळे आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. या पार्श्वभूमीवर 'क्लाउड सीडिंग' हा तंत्रज्ञानावर आधारित कृत्रिम पावसाची पद्धत प्रदूषणाविरुद्ध प्रभावी उपाय म्हणून चर्चेत आला आहे.
क्लाउड सीडिंग म्हणजे काय?
क्लाउड सीडिंग ही एक आधुनिक वैज्ञानिक पद्धत आहे ज्यामध्ये ढगांना पाऊस पाडण्यासाठी प्रेरित केले जाते. सामान्यतः ढगांमधील जलवाष्प थंड होऊन थेंब किंवा बर्फाचे कण तयार झाले तर पाऊस पडतो. पण जेव्हा नैसर्गिकरीत्या हा प्रक्रियेला पुरेसा वेग मिळत नाही, तेव्हा वैज्ञानिक त्यात हस्तक्षेप करतात.
या तंत्रज्ञानात विमानं किंवा रॉकेटच्या माध्यमातून ढगांमध्ये सिल्वर आयोडाइड, सोडियम क्लोराइड किंवा ड्राय आईस सारखे पदार्थ सोडले जातात. हे कण ढगांमधील आर्द्रता शोषून घेतात आणि थेंबांना एकत्र आणतात. त्यामुळे पावसाची शक्यता वाढते आणि कृत्रिम पाऊस पडू शकतो.
दिल्लीसाठी का आवश्यक आहे हे तंत्रज्ञान?
दरवर्षी हिवाळ्यात दिल्लीतील हवा इतकी प्रदूषित होते की ती "गंभीर" श्रेणीत पोहोचते. या वेळी शाळा बंद कराव्या लागतात, रुग्णालयांमध्ये रुग्णांची संख्या वाढते आणि नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम होतो. अशावेळी जर कृत्रिम पाऊस पाडला गेला, तर हवेत तरंगणारे प्रदूषक कण जमिनीवर खाली बसतात. त्यामुळे हवा ताजी व शुद्ध होते.
तसेच पावसामुळे जमिनीत आर्द्रता वाढते, धूळ कमी उडते आणि स्मॉगची चादर तुटून हवामान स्वच्छ होते. त्यामुळे सरकार आणि वैज्ञानिक संस्थांनी या तंत्रज्ञानावर गंभीरपणे विचार सुरू केला आहे.
क्लाउड सीडिंगचे फायदे
कृत्रिम पावसामुळे हवेतले धोकादायक प्रदूषक कमी होतात.
दुष्काळी भागांमध्ये पाणीटंचाई कमी करण्यास मदत होते.
शेतकऱ्यांना वेळेवर पावसाची उपलब्धता होऊ शकते.
वातावरण नियंत्रित करण्यासाठी हे उपयुक्त ठरू शकते.
मर्यादा आणि अडचणी
मात्र ही प्रक्रिया इतकी सोपी नाही. सर्वप्रथम, आकाशात ढग असणे गरजेचे आहे. ढगच नसतील तर ही पद्धत पूर्णपणे निष्फळ ठरते. शिवाय यात वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांचा पर्यावरण आणि मानवाच्या आरोग्यावर दीर्घकालीन परिणाम होतो का यावर अद्याप संशोधन सुरू आहे. आणखी एक मोठा अडथळा म्हणजे खर्च. ही प्रक्रिया अत्यंत महागडी असल्याने मोठ्या प्रमाणात ती राबवणे कठीण ठरते.
दिल्लीसारख्या प्रदूषणाने त्रस्त महानगरात क्लाउड सीडिंग एक महत्त्वाचा प्रयोग ठरू शकतो. यामुळे प्रदूषणाची पातळी कमी होण्यास मदत होईल आणि नागरिकांना स्वच्छ हवेचा श्वास घेता येईल. मात्र या तंत्रज्ञानाचा पर्यावरणीय परिणाम, खर्च आणि व्यवहार्यता लक्षात घेऊनच पुढील पावले उचलावी लागणार आहेत.
