इराण: हिंद महासागरातील डिएगो गार्सिया हे छोटेसे बेट पुन्हा एकदा आंतरराष्ट्रीय चर्चेत आले आहे. मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या इराण संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर या बेटाचे सामरिक महत्त्व अधिक ठळकपणे समोर आले आहे. या बेटावर अमेरिका आणि ब्रिटनचे संयुक्त लष्करी तळ असून येथून दक्षिण आशिया, पश्चिम आशिया आणि आफ्रिकेतील घडामोडींवर बारकाईने नजर ठेवणे शक्य होते. अलीकडेच इराणने या बेटाच्या दिशेने बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे डागल्याची माहिती समोर आली आहे. त्यापैकी एक क्षेपणास्त्र लक्ष्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच निष्क्रिय झाले, तर दुसरे क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणांनी अडवले.
डिएगो गार्सियाचे महत्त्व त्याच्या भौगोलिक स्थानामुळे अत्यंत मोठे मानले जाते. हिंद महासागराच्या मध्यभागी असलेले हे बेट चागोस द्वीपसमूहाचा भाग आहे. आफ्रिका, मध्यपूर्व आणि आशिया या तीन महत्त्वाच्या प्रदेशांच्या दरम्यान असल्यामुळे येथून संपूर्ण हिंद महासागर परिसरात लष्करी हालचालींवर प्रभावी नियंत्रण ठेवणे शक्य होते. बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनी आणि मलक्का सामुद्रधुनी या जागतिक व्यापारासाठी महत्त्वाच्या मार्गांपासून ते जवळजवळ समान अंतरावर असल्याने या बेटाचे सामरिक महत्त्व अधिक वाढते.
शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिकेने जागतिक स्तरावर लष्करी उपस्थिती कायम ठेवण्यासाठी विविध परदेशी तळ विकसित करण्याची रणनीती आखली. त्याच धोरणाचा भाग म्हणून 1960 च्या दशकात ब्रिटनसोबतच्या करारातून चागोस द्वीपसमूहाला मॉरिशसपासून वेगळे करून ‘ब्रिटिश इंडियन ओशन टेरिटरी’ तयार करण्यात आली. त्यानंतर डिएगो गार्सियावर मोठ्या लष्करी तळाची उभारणी करण्यात आली. या बेटावर मोठ्या धावपट्टीचे हवाईतळ असून B-52 सारखी जड बॉम्बर विमाने, टँकर आणि गुप्तचर विमाने सहज उतरू शकतात.
समुद्री दृष्टीनेही हा तळ अत्यंत सक्षम मानला जातो. येथे खोल पाण्याचे बंदर असल्यामुळे युद्धनौका, विमानवाहू नौका आणि पाणबुड्यांना थांबण्याची, दुरुस्तीची आणि पुरवठ्याची सुविधा उपलब्ध आहे. याच तळावरून अमेरिकेने पर्शियन गल्फ युद्ध, 2001 मधील अफगाणिस्तानवरील कारवाई आणि 2003 मधील इराक युद्धात महत्त्वपूर्ण लष्करी मोहिमा राबवल्या होत्या. अलीकडच्या काळात येमेनमधील हूती बंडखोरांविरुद्धच्या कारवायांमध्येही या तळाचा वापर करण्यात आला आहे.
हिंद महासागरात केवळ अमेरिका आणि ब्रिटनच सक्रिय नाहीत, तर भारत आणि फ्रान्सही या प्रदेशात लष्करी उपस्थिती वाढवत आहेत. भारत मॉरिशससोबत अगालेगा बेटावर आधुनिक हवाईतळ आणि नौदल सुविधा विकसित करत आहे. त्यातून समुद्री सुरक्षेवर लक्ष ठेवणे आणि जहाजवाहतुकीचे संरक्षण करणे अधिक सुलभ होणार आहे. फ्रान्सकडे रीयूनियन आणि मायोटे ही बेटे असून तेथेही मोठ्या प्रमाणात सैनिक तैनात आहेत.
दरम्यान, चीननेही हिंद महासागर परिसरात रणनीतिक उपस्थिती वाढवण्यास सुरुवात केली आहे. पाकिस्तानमधील ग्वादर बंदरापासून म्यानमारमधील क्याउकफ्यू बंदरापर्यंत चीनने अनेक बंदर प्रकल्प उभारले आहेत. त्यामुळे या प्रदेशात भविष्यात मोठी भूराजकीय स्पर्धा निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
डिएगो गार्सिया केवळ लष्करी दृष्टिकोनातूनच महत्त्वाचे नाही, तर ते आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि सार्वभौमत्वाच्या वादाचाही भाग आहे. मॉरिशस दीर्घकाळापासून चागोस द्वीपसमूहावर त्यांचा दावा करत आहे. 2019 मध्ये आंतरराष्ट्रीय न्यायालयानेही या बेटांचा मॉरिशसपासून वेगळा केलेला निर्णय अवैध असल्याचे मत व्यक्त केले होते. 2025 मध्ये ब्रिटन आणि मॉरिशस यांच्यात या वादाच्या तोडग्यासाठी करारावर स्वाक्षऱ्या झाल्या असल्या, तरी त्याची अंमलबजावणी अद्याप प्रक्रियेत आहे. त्यामुळे डिएगो गार्सिया भविष्यातही जागतिक राजकारणाच्या केंद्रस्थानी राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
