Alcohol-based Medicines: देशातील अल्कोहोलयुक्त औषधी घटकांच्या वाढत्या गैरवापराला चाप लावण्यासाठी केंद्र सरकारने औषध नियम, 1945 मध्ये एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण सुधारणा केली आहे. ‘गॅझेट ऑफ इंडिया’ द्वारे अधिसूचित करण्यात आलेल्या या नवीन नियमानुसार, ज्या तोंडावाटे घ्यायच्या औषधांमध्ये इथाइल अल्कोहोलचे प्रमाण 12 टक्के पेक्षा जास्त आहे आणि जी औषधे 30 मिली पेक्षा मोठ्या बाटल्यांमध्ये विकली जातात, ती सर्व औषधे आता अनुसूची H1 (Schedule H1) अंतर्गत समाविष्ट करण्यात आली आहेत. या नव्या बदलामुळे आता अशा प्रकारच्या सर्व औषधांची विक्री अत्यंत कडक प्रिस्क्रिप्शन आणि वितरण नियमांच्या अधीन असणार आहे.
कडक पावले उचलण्यामागची पार्श्वभूमी आणि उद्दिष्टे
पुरेशा देखरेखीअभावी आणि डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय बाजारात सहज उपलब्ध होणाऱ्या खोकल्याच्या काही औषधांचा, टॉनिक्सचा आणि इतर द्रव औषधांचा वापर नशा किंवा मनोरंजनासाठी केला जात असल्याच्या अनेक तक्रारी समोर येत होत्या. ही वाढती चिंता लक्षात घेऊन सरकारने हा कठोर निर्णय घेतला आहे. अधिक देखरेखीची आवश्यकता असलेल्या औषधांसाठी राखीव ठेवण्यात आलेल्या अनुसूची H1 मध्ये या उत्पादनांचा समावेश करून, औषधांचा गैरवापर थांबवणे, बाजारपेठेत त्यांचे जबाबदार वितरण सुनिश्चित करणे आणि देशातील औषध दक्षता यंत्रणा अधिक मजबूत करणे हे सरकारचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. यामुळे औषधविक्रेत्यांवर अधिक जबाबदारी निश्चित झाली आहे.
रुग्ण आणि औषधविक्रेत्यांवर होणारा थेट परिणाम
या नवीन नियमांमुळे रुग्णांनी घाबरून जाण्याचे कोणतेही कारण नाही, कारण ही औषधे असुरक्षित किंवा प्रतिबंधित ठरवण्यात आलेली नाहीत. उलट, त्यांचा वापर केवळ योग्य वैद्यकीय सल्ल्यानुसार आणि देखरेखीखाली व्हावा यावर याद्वारे भर देण्यात आला आहे. मात्र, औषधविक्रेत्यांसाठी (फार्मासिस्ट) आता नियम अधिक कडक झाले आहेत. त्यांना या औषधांची विक्री करताना प्रत्येक व्यवहाराची स्वतंत्र नोंद ठेवावी लागेल आणि ग्राहकाने आणलेले प्रिस्क्रिप्शन जपून ठेवावे लागेल. हाच नियम अनुसूची H1 अंतर्गत येणाऱ्या काही विशिष्ट प्रतिजैविके (अँटीबायोटिक्स), क्षयरोगावरील (टीबी) औषधे आणि इतर उच्च-जोखमीच्या औषधांना आधीपासूनच लागू आहे.
अनुसूची H1 मधील कडक नियमांची रचना
नवीन सुधारणेनुसार, अनुसूची H1 मध्ये समाविष्ट असलेली औषधे काउंटरवर मुक्तपणे विकण्यास पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे. आता औषधविक्रेत्यांना केवळ नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यावसायिकाच्या वैध चिठ्ठीवरच ही औषधे विकता येतील. तसेच, प्रत्येक विक्रीचा तपशील नोंदवण्यासाठी एक स्वतंत्र नोंदवही ठेवावी लागेल. विशेष म्हणजे, नियामक यंत्रणेकडून होणाऱ्या तपासणीसाठी ही प्रिस्क्रिप्शन्स आणि वितरणाच्या नोंदी किमान 3 वर्षांपर्यंत सुरक्षित जतन करून ठेवणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. या कठोर देखरेखीमुळे औषधांच्या अयोग्य सेवनाला पूर्णपणे आळा बसेल अशी अपेक्षा आहे.
Drugs containing more than 12% alcohol will not be available over the counter: Ministry of Health and Family Welfare notification pic.twitter.com/JFQ7RDCpdX — ANI (@ANI) July 10, 2026
नियामक समित्यांच्या शिफारसी आणि अंमलबजावणीचे कारण
खोकल्याची औषधे आणि टॉनिक्समधील सक्रिय घटकांना विरघळवण्यासाठी किंवा औषधांची स्थिरता टिकवून ठेवण्यासाठी द्रावक म्हणून इथाइल अल्कोहोलचा वापर केला जातो. वैद्यकीय दृष्टिकोनातून ही औषधे अत्यंत उपयुक्त असली, तरी त्यांच्यातील उच्च अल्कोहोल प्रमाणामुळे त्यांचा गैरवापर होण्याची शक्यता जास्त असते. ड्रग्स कन्सल्टेटिव्ह कमिटी (DCC) आणि ड्रग्स टेक्निकल ॲडव्हायझरी बोर्ड (DTAB) या सर्वोच्च नियामक समित्यांनी या धोक्याचा सखोल अभ्यास करून या फॉर्म्युलेशन्सवर कडक नियंत्रण आणण्याची शिफारस केली होती. त्यानुसार, 2013 मध्ये औषध आणि सौंदर्यप्रसाधने नियमांतर्गत सुरू करण्यात आलेल्या अनुसूची H1 चा विस्तार करून आता या औषधांना त्यात स्थान देण्यात आले आहे. या अंतर्गत औषधांच्या लेबलवर ठळक चेतावणी असणे देखील अनिवार्य आहे.
औषधांमधील अल्कोहोल आणि आरोग्याशी संबंधित धोके
औषधांमध्ये अल्कोहोल असणे नेहमीच हानिकारक नसते, परंतु डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय त्याचे अतिसेवन करणे घातक ठरू शकते. विशेषतः लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती, यकृताचे (लीव्हर) आजार असलेले रुग्ण आणि केंद्रीय मज्जासंस्थेवर परिणाम करणारी इतर औषधे घेणाऱ्या लोकांसाठी हे अधिक धोक्याचे असते. जर्नल ऑफ मेडिकल टॉक्सिकोलॉजीमध्ये 2024 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका शोधनिबंधानुसार, काही औषधांमधील अल्कोहोल शरीरातील रक्तातील अल्कोहोलचे प्रमाण मोजण्यायोग्य पातळीपर्यंत वाढवू शकते. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) देखील औषधांच्या विवेकपूर्ण आणि केवळ वैद्यकीयदृष्ट्या आवश्यक असेल तेव्हाच वापर करण्यावर नेहमीच भर दिला आहे, जो या नव्या नियमांना पुष्टी देतो.
सर्वसामान्य रुग्णांसाठी मार्गदर्शक सूचना
सर्वसामान्य रुग्णांच्या दैनंदिन उपचारांवर याचा कोणताही नकारात्मक परिणाम होणार नाही. जर डॉक्टरांनी तुम्हाला अल्कोहोलयुक्त पात्र औषध लिहून दिले असेल, तर ते खरेदी करण्यासाठी औषध दुकानात जाताना वैध प्रिस्क्रिप्शन सोबत ठेवणे आवश्यक आहे. फार्मासिस्ट कायदेशीर प्रक्रियेचा भाग म्हणून तुमच्या प्रिस्क्रिप्शनची नोंद करतील, त्याला सहकार्य करावे. रुग्णांनी औषधांचा वापर डॉक्टरांनी सांगितलेल्या मर्यादेतच करावा आणि स्वतःची औषधे इतरांना देणे पूर्णपणे टाळावे, जेणेकरून आरोग्याचे धोके उद्भवणार नाहीत.
