National Milk Day: भारताच्या दुग्ध उत्पादन क्षेत्राला नवी दिशा देण्याच्या प्रवासात 26 नोव्हेंबर हा दिवस खूप महत्त्वाचा आहे. याच दिवशी देशभरात दरवर्षी 'राष्ट्रीय दुग्ध दिवस' (National Milk Day) साजरा केला जातो. या दिवसाचे महत्त्व डॉ. वर्गीज कुरियन (Dr. Verghese Kurien) यांच्या योगदानात दडलेले आहे. त्यांनी 'ऑपरेशन फ्लड' आणि 'श्वेत क्रांती' (White Revolution) च्या माध्यमातून भारताला जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश बनवले.
या दिवसाची निवड डॉ. कुरियन यांच्या जयंतीमुळे करण्यात आली आहे. त्यांचा जन्म 1921 मध्ये याच दिवशी झाला होता. त्यांच्या मोठ्या योगदानाला आदरांजली वाहण्यासाठी, 2014 मध्ये भारतीय डेअरी असोसिएशन (Indian Dairy Association) आणि 22 राज्यांच्या दूध संघांनी एकत्र येऊन 26 नोव्हेंबर हा दिवस 'राष्ट्रीय दुग्ध दिवस' म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. तेव्हापासून हा दिवस दरवर्षी साजरा केला जातो.
हा दिवस का महत्त्वाचा आहे?
सरकारी पशुपालन मंत्रालयाच्या मते, राष्ट्रीय दुग्ध दिवस केवळ दुधाचे आरोग्यविषयक फायदे सांगण्यासाठी नाही, तर दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ आपल्या जीवनात किती आवश्यक आहेत, हे लोकांना समजावून सांगणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. डॉ. कुरियन हे असे व्यक्तिमत्त्व होते, ज्यांनी देशाच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर आणि शेतकरी (Farmers) बांधवांच्या उत्पन्नावर खूप मोठा सकारात्मक प्रभाव टाकला.
ऑपरेशन फ्लड
डेअरी विकासाचा सर्वात मोठा कार्यक्रम डॉ. कुरियन यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे 'ऑपरेशन फ्लड' (Operation Flood). 13 जानेवारी 1970 रोजी सुरू झालेला हा कार्यक्रम जगातील सर्वात मोठा डेअरी विकास कार्यक्रम मानला जातो. या कार्यक्रमामुळे येत्या 30 वर्षांत भारत दूध उत्पादनात केवळ स्वावलंबी बनला नाही, तर तो जगातील पहिल्या क्रमांकाचा दूध उत्पादक देश बनला. या क्रांतीमुळे शेतकऱ्यांनी पहिल्यांदा त्यांच्या संसाधनांवर थेट नियंत्रण मिळवले, ज्यामुळे त्यांची कमाई आणि विकास करण्याची क्षमता वाढली.
'अमूल'ची निर्मिती आणि पुरस्कारांचा सन्मान डॉ. कुरियन यांनी 30 हून अधिक शेतकरी-चलित संस्थांची स्थापना केली. 'अमूल' (Amul) या ब्रँडला प्रत्येक घराचा विश्वासू ब्रँड बनवणे, हे त्यांचे सर्वात मोठे यश होते. त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळेच 1998 मध्ये भारताने अमेरिकेला मागे टाकून जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक म्हणून आपले स्थान निश्चित केले. त्यांनी दिल्ली दूध योजना मजबूत केली, किमती सुधारल्या आणि देशाला खाद्यतेलातही स्वावलंबी बनवण्याची दिशा दाखवली. त्यांच्या उल्लेखनीय कार्यासाठी त्यांना रॅमन मॅगसेसे (1963), कृषी रत्न (1986), जागतिक अन्न पुरस्कार (1989) यांसारख्या अनेक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. तसेच, भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री (1965), पद्मभूषण (1966) आणि पद्मविभूषण (1999) या सर्वोच्च पुरस्कारांनीही सन्मानित केले.
