मुंबई: आज 1 मे… गगनात फडकणारा भगवा आणि आसमंतात घुमणारा 'जय महाराष्ट्र'चा जयघोष! महाराष्ट्र दिन हा केवळ कॅलेंडरवरील एक सुट्टीचा दिवस नाही, तर तो एका ज्वलंत इतिहासाचा आणि मराठी माणसाच्या अफाट जिद्दीचा अभिमान आहे. 'विना संघर्ष ना राज्यम्' या उक्तीप्रमाणे, आज आपण जो प्रगत आणि समृद्ध महाराष्ट्र पाहतोय, त्याचा पाया 106 हुतात्म्यांच्या रक्ताने आणि बलिदानाने घातला गेला आहे. हा दिवस केवळ उत्सवाचा नाही, तर मराठी अस्मितेच्या अस्तित्वासाठी दिलेल्या अतुलनीय लढ्याचं स्मरण करण्याचा सुवर्णदिन आहे.
या सुवर्णगाथेची सुरुवात होते ती 1956 च्या राज्य पुनर्रचना कायद्यापासून. देशात भाषिक तत्त्वावर राज्यांची निर्मिती होत असताना, मराठी भाषिकांवर मात्र अन्याय होत होता. तत्कालीन 'द्वैभाषिक मुंबई' राज्यात मराठी, गुजराती आणि कोकणी भाषिक एकत्र होते. पण मराठी माणसाची एकच रास्त मागणी होती, 'मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे!'. जेव्हा दिल्लीच्या तख्ताने मुंबई महाराष्ट्राला देण्यास स्पष्ट नकार दिला, तेव्हा मराठी माणसाचा संयम सुटला आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात संतापाचा उद्रेक झाला.
हा केवळ राजकीय लढा राहिला नाही, तर तो तळागाळातील जनतेचा महाआक्रोश बनला. 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती'च्या झेंड्याखाली राज्यातील शेतकरी, कामगार, साहित्यिक, विचारवंत आणि सामान्य जनता खांद्याला खांदा लावून उभी राहिली. आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांच्यासारख्या विचारवंतांनी त्यांच्या धारदार लेखणीतून आणि घणाघाती भाषणांमधून अन्यायाविरुद्ध वाचा फोडली व सत्तेला हादरे दिले. हा तो काळ होता जेव्हा मराठी माणूस स्वतःच्या हक्कासाठी थेट रस्त्यावर उतरून प्रबळ व्यवस्थेशी दोन हात करत होता.
या ज्वलंत लढ्यातील सर्वात काळा आणि क्लेशदायक दिवस म्हणजे 21 नोव्हेंबर 1956. मुंबईवरील आपला हक्क सांगण्यासाठी हजारो मराठी आंदोलकांनी फ्लोरा फाउंटन (हुतात्मा चौक) परिसरात शांततापूर्ण मोर्चा काढला होता. मात्र, तत्कालीन मुख्यमंत्री मोरारजी देसाई सरकारने या निशस्त्र आंदोलकांवर लाठीचार्ज केला आणि अखेर बेछूट गोळीबाराचे अमानुष आदेश दिले. या निर्घृण गोळीबारात महाराष्ट्राचे 106 सुपुत्र शहीद झाले. मुंबईच्या रस्त्यांवर रक्त सांडले, पण याच रक्ताने संयुक्त महाराष्ट्राच्या मागणीला एक नवं बळ दिलं.
हुतात्म्यांचे हे सर्वोच्च बलिदान अखेर फळाला आले. जनतेचा रोष आणि संघर्षाचा वाढता वणवा पाहून केंद्र सरकारला अखेर नमते घ्यावेच लागले. 25 एप्रिल 1960 रोजी संसदेत 'बॉम्बे पुनर्रचना कायदा' संमत झाला आणि 1 मे 1960 रोजी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या हस्ते 'संयुक्त महाराष्ट्र' या स्वतंत्र राज्याची अधिकृत घोषणा करण्यात आली.
आजचा महाराष्ट्र देश-विदेशात आर्थिक व औद्योगिक प्रगतीची नवी शिखरे सर करत आहे. परंतु या विकासाच्या उज्ज्वल प्रवासात आपण हे विसरू नये की, आजची ही मुंबई केवळ एक राजधानी नाही, ती हुतात्म्यांच्या बलिदानाने पावन झालेली पुण्यभूमी आहे. त्यांच्या त्यागातूनच महाराष्ट्राला हे वैभव लाभले आहे. या वीरांच्या स्मृती जागवत, त्यांच्या आदर्शांना आपल्या आचरणात उतरवणे आणि आपल्या मराठी भाषेचा व संस्कृतीचा अभिमानाने जप करणे हीच त्यांना अर्पण केलेली खरी श्रद्धांजली ठरेल. महाराष्ट्र दिनाच्या सर्वांना मनःपूर्वक हार्दिक शुभेच्छा!
