मुंबई, ९ मे २०२६ :
मुंबईच्या पुढील पिढीच्या भूमिगत गतिशीलता नेटवर्कच्या उभारणीच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल टाकत, मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणाने (एमएमआरडीए) ऑरेंज गेट भूमिगत रस्ता बोगदा प्रकल्पात एक मोठा अभियांत्रिकी टप्पा गाठला आहे. जो शहरातील सर्वाधिक धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण पूर्व–पश्चिम संपर्क मार्गांपैकी एक मानला जातो.
प्राधिकरणाने अत्याधुनिक स्लरी शिल्ड टनेल बोरिंग मशीन (TBM) तंत्रज्ञानाचा वापर करून अंदाजे 250 मीटर भूमिगत बोगदा खोदकाम यशस्वीरित्या पूर्ण केले असून, त्यासोबत कायमस्वरूपी सेगमेंटल टनेल लाइनिंग रिंग्सची उभारणीही पूर्ण केली आहे. ही एक अत्यंत महत्त्वाची संरचनात्मक प्रक्रिया असून ती उत्खननाचे कायमस्वरूपी कार्यान्वित पायाभूत सुविधेमध्ये रूपांतर करते. हा टप्पा देशातील सर्वाधिक दाट नागरी वसाहतींपैकी एका भागाखालील प्राथमिक भूमिगत कामांमधून सातत्यपूर्ण पूर्ण-स्तरीय बोगदा खोदकाम प्रक्रियेकडे झालेल्या संक्रमणाचे प्रतीक आहे.
आयलंड सिटीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर भूपृष्ठावरील रस्ते विस्तारासाठी मर्यादित जागा उपलब्ध असल्याने, भूमिगत गतिशीलता पायाभूत सुविधा अतिरिक्त वाहतूक क्षमता निर्माण करण्यासाठी आणि भूपृष्ठावरील शहरी कार्यक्षमतेचे संरक्षण करण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण उपाय म्हणून उदयास येत आहेत. ऑरेंज गेट टनेल प्रकल्प हा मुंबईसाठी बहुस्तरीय वाहतूक परिसंस्था उभारण्याच्या एमएमआरडीएच्या व्यापक दृष्टीकोनाचा भाग म्हणून विकसित केला जात आहे, जिथे उन्नत मार्गिका, मेट्रो प्रणाली, किनारी पायाभूत सुविधा आणि भूमिगत रस्ता नेटवर्क हे वेगाने विस्तारत असलेल्या जागतिक महानगरासाठी एकात्मिक गतिशीलता संरचना म्हणून कार्य करतील.
प्रकल्पाचा मार्ग मुंबईतील सर्वाधिक पायाभूत सुविधा-संवेदनशील नागरी क्षेत्रातून जात असून, विद्यमान युटिलिटीज आणि दाट बांधकाम क्षेत्राखाली अत्यंत अचूक उत्खननाची आवश्यकता आहे, तसेच भूपृष्ठावरील शहराच्या दैनंदिन कार्यात कोणताही अडथळा येऊ नये याची दक्षता घेतली जात आहे. हा बोगदा अखंड पूर्व–पश्चिम संपर्क निर्माण करण्यासाठी, प्रवास कार्यक्षमतेत मोठी सुधारणा घडवण्यासाठी आणि प्रमुख वाहतूक मार्गांवरील ताण कमी करण्यासाठी विकसित केला जात आहे.
प्रकल्पाचा आढावा
ऑरेंज गेट भूमिगत टनेल प्रकल्पांतर्गत दाट लोकवस्तीच्या नागरी भागाखाली विकसित करण्यात येणाऱ्या उच्च-क्षमता भूमिगत वाहतूक प्रणालीद्वारे मुंबईतील महत्त्वाच्या भागांना जोडणाऱ्या मोठ्या भूमिगत रस्ता मार्गिकेचे डिझाइन आणि बांधकाम समाविष्ट आहे.
मुख्य लाभ :
* प्रमुख नागरी मार्गिकांमध्ये पूर्व–पश्चिम संपर्क अधिक सक्षम होणार
* प्रवासाचा कालावधी गर्दीच्या वेळेत ४० मिनिटांवरून अंदाजे ५ मिनिटांपर्यंत कमी होणार
* भूमिगत वाहतूक वळविण्यामुळे विद्यमान प्रमुख रस्ते नेटवर्कवरील वाहतूक कोंडी कमी होणार
* इंधन वापर आणि वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन कमी होणार
* मोठ्या प्रमाणावर भूपृष्ठीय अडथळा निर्माण न करता शहरी गतिशीलता कार्यक्षमता वाढणार
प्रकल्पाची वैशिष्ट्ये :
* अंदाजे 4.8 किमी लांबीच्या दुहेरी बोगद्यांसह एकूण सिंगल कॅरेजवे टनेल
* प्रत्येक बोगद्यात दोन वाहतूक मार्गिका आणि एक आपत्कालीन मार्गिका
* कार्यक्षम वाहतूक प्रवाहासाठी 80 किमी प्रतितास वेगमर्यादा निर्धारित
* अधिक सुरक्षितता आणि आपत्कालीन प्रवेशासाठी प्रत्येक 300 मीटरवर क्रॉस-पॅसेज
* जमिनीखालून जवळपास 50 मीटर खोलीपर्यंत बोगद्याची रचना
* विद्यमान इमारती, रेल्वे पायाभूत सुविधा आणि मेट्रो प्रणालींना अडथळा टाळण्यासाठी मार्ग नियोजन
* अखंड गतिशीलता नेटवर्कसाठी प्रमुख वाहतूक मार्गिकांशी एकात्मिक जोडणी
अत्याधुनिक अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान"
या प्रकल्पात मुंबईच्या किनारी भूभागात सामान्यतः आढळणाऱ्या किनारी आणि मिश्र भौगोलिक परिस्थितींमध्ये खोल नागरी बोगदा खोदकामासाठी विशेषतः विकसित उच्च-क्षमता स्लरी शिल्ड टनेल बोरिंग मशीनचा वापर करण्यात येत आहे.
12.19 मीटर व्यासाचा कटर हेड आणि सुमारे 2,400 टन कार्यरत वजन असलेली ही मशीन घनदाट नागरी पायाभूत सुविधांखाली सुरक्षित बोगदा खोदकामासाठी आवश्यक असलेली सतत फेस प्रेशर स्थिरता राखत अचूक उत्खनन सक्षम करते. ही TBM तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली भारतात पुनर्बांधणी आणि पुनर्निर्मित करण्यात आली असून, जटिल भूमिगत पायाभूत सुविधा अभियांत्रिकी क्षेत्रातील देशांतर्गत वाढती क्षमता दर्शवते.
टनेल बोरिंग मशीन (TBM) तपशील :
* प्रकार : स्लरी शिल्ड TBM
* कटर हेड व्यास : 12.19 मीटर
* लांबी : 80 मीटर
* वजन : अंदाजे 2,400 टन
सध्याची प्रगती :
* 250 मीटरपेक्षा अधिक बोगदा खोदकाम पूर्ण
* पूर्ण झालेल्या बोगद्यांमध्ये कायमस्वरूपी सेगमेंटल लाइनिंग रिंग्सची उभारणी पूर्ण
* प्रीकास्टिंग अंतर्गत जवळपास 4,600 अचूक अभियांत्रिकी प्रीकास्ट काँक्रीट सेगमेंट्सपासून तयार 575 पेक्षा अधिक टनेल लाइनिंग रिंग्सची निर्मिती
* पूर्ण-स्तरीय भूमिगत उत्खनन कामे सातत्याने प्रगतीपथावर
* व्हायाडक्ट आणि अॅप्रोच रॅम्प संरचनांमध्ये कायमस्वरूपी स्ट्रक्चर कास्टिंगच्या प्रारंभासह संबंधित अॅप्रोच सिव्हिल बांधकाम कामांमध्ये प्रगती साध्य
मा. मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस म्हणाले,
“मुंबई आता पायाभूत सुविधा विकासाच्या नव्या युगात प्रवेश करत आहे, जिथे भविष्यातील गतिशीलता उपाययोजना पारंपरिक भूपृष्ठीय वाहतूक व्यवस्थेपलीकडे जाणार आहेत. ऑरेंज गेट भूमिगत टनेलसारखे प्रकल्प जागतिक दर्जाच्या शहरी पायाभूत सुविधांच्या निर्मितीप्रती आमची बांधिलकी दर्शवतात, ज्यामुळे भूपृष्ठावरील शहराच्या कार्यक्षमतेचे संरक्षण करत गतिशीलता क्षमता वाढवली जाईल. ‘पाताळ लोक रोड नेटवर्क’ या टनेल रोड नेटवर्कद्वारे अधिक वेगवान, अधिक जोडलेले आणि भविष्याभिमुख मुंबई घडविण्याच्या दिशेने हा प्रकल्प एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.”
मा. उपमुख्यमंत्री तथा एमएमआरडीए अध्यक्ष श्री. एकनाथ शिंदे म्हणाले,
“मुंबईची भविष्यातील गतिशीलता पायाभूत सुविधा केवळ भूपृष्ठीय विस्तारापुरती मर्यादित राहू शकत नाही. शहराची उभी आणि आर्थिक वाढ जसजशी होत आहे, तसतसे भूमिगत संपर्क नेटवर्क गतिशीलता कार्यक्षमता आणि शहरी लवचिकता टिकवण्यासाठी अत्यावश्यक ठरणार आहेत. ऑरेंज गेट टनेल प्रकल्प हा केवळ वाहतूक मार्ग नसून, मुंबई महानगर प्रदेशासाठी बहुआयामी गतिशीलता नेटवर्क निर्माण करण्याच्या दिशेने एक धोरणात्मक बदल आहे.”
डॉ. संजय मुखर्जी, आयएएस, महानगर आयुक्त, एमएमआरडीए म्हणाले,
“देशातील सर्वाधिक दाट लोकवस्ती असलेल्या शहर परिसरांपैकी एका भागाखाली खोल भूमिगत बोगदा खोदकाम करणे हे अत्यंत उच्च दर्जाची अभियांत्रिकी अचूकता, नियोजन आणि सुरक्षा व्यवस्थापनाची मागणी करते. हा टप्पा या परिवर्तनकारी पायाभूत सुविधा प्रकल्पामध्ये सातत्यपूर्ण आणि शिस्तबद्ध प्रगतीचे प्रतीक आहे.”
मुंबईतील गतिशीलतेच्या गरजा सातत्याने वाढत असताना, ऑरेंज गेट भूमिगत मार्गिकेसारखे प्रकल्प वाहतूक प्रवाहाचे पुनर्वितरण, विद्यमान प्रमुख रस्त्यांवरील ताण कमी करणे आणि शहरातील प्रमुख निवासी, व्यावसायिक आणि आर्थिक क्षेत्रांदरम्यान अधिक वेगवान व कार्यक्षम प्रवास सक्षम करण्यामध्ये परिवर्तनकारी भूमिका बजावतील, अशी अपेक्षा आहे.
हा टप्पा एमएमआरडीएच्या दीर्घकालीन दृष्टीकोनाला अधिक बळकटी देतो, ज्यामध्ये पारंपरिक वाहतूक मॉडेल्सपलीकडे जाऊन एकात्मिक, भविष्याभिमुख पायाभूत सुविधा प्रणाली विकसित करून अधिक वेगवान, अधिक लवचिक आणि अखंडपणे जोडलेली मुंबई घडविण्याचा पाया रचला जात आहे.
