उद्यापासून सुरू होणार शारदीय नवरात्री; जाणून घ्या इतिहास, महत्त्व आणि उत्सवाची A to Z माहिती

वर्षाच्या अशा रमनिय काळात आपण पोहोचलो आहोत, जेव्हा संध्याकाळी आणि रात्री हवेत ‘रातरानी’चा सुगंध दरवळतो आणि हिवाळ्याची हलकी चाहूल लागली असते. शरद ऋतूतील ही सायंकाळ वातावरणात एक वेगळीच चैतन्यमय ऊर्जा घेऊन येते. रस्ते दिव्यांच्या रोषणाईने उजळून निघतात, कपड्यांच्या खरेदीसाठी बाजारपेठांमध्ये मोठी गर्दी होते आणि घराघरांसोबतच सार्वजनिक सभागृहांमधून ढोल-ताशांचा गजर व भक्तीगीते ऐकू येतात. अनेक कुटुंबांसाठी हा सण केवळ सुट्टीचा काळ नसून उपवास, प्रार्थना, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी आणि पाय दुखेपर्यंत गरबा-दांडिया खेळण्याचा एक पवित्र सोहळा असतो. मात्र, हा सण नेमका कधीपासून सुरू होतो, याबाबत लोकांमध्ये अनेकदा उत्सुकता आणि संभ्रम असतो. हा सर्व गोंधळ दूर करण्यासाठी 2026 च्या नवरात्रीचे अचूक वेळापत्रक आणि सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

2026 मधील नवरात्रीच्या महत्त्वाच्या तारखा

यंदाच्या वर्षी शरद नवरात्रीची अधिकृत सुरुवात रविवार, 11 ऑक्टोबर 2026 रोजी ‘घटस्थापने’ने (ज्यामध्ये पवित्र कलश स्थापित केला जातो) होत आहे. या उत्सवाची सांगता सोमवार, 19 ऑक्टोबर रोजी ‘महानवमी’ने होईल आणि त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026 रोजी ‘विजयादशमी’ किंवा ‘दसरा’ अत्यंत उत्साहात साजरा केला जाईल. ‘द्रिक पंचांग’ (Drik Panchang) नुसार, या संपूर्ण उत्सवाची सुरुवात करणारी प्रतिपदा तिथी 10 ऑक्टोबर रोजी रात्री 9:19 वाजता सुरू होईल आणि 11 ऑक्टोबर रोजी रात्री 9:30 वाजता संपेल. बंगाली समुदायासाठी मुख्य उत्सव 17 ऑक्टोबर रोजीच्या ‘महाषष्ठी’पासून 21 ऑक्टोबर रोजीच्या ‘विजयादशमी’पर्यंत चालणार असून, 10 ऑक्टोबर रोजी येणाऱ्या ‘महालया’पासूनच पूजेच्या तयारीचा प्रारंभ मानला जातो.

‘नवरात्री’ नावाचा अर्थ आणि महत्त्व

‘नव’ म्हणजे नऊ आणि ‘रात्री’ म्हणजे रात्र, त्यामुळे नवरात्री या शब्दाचा सरळ अर्थ ‘नऊ रात्री’ असा होतो. परंपरेनुसार वर्षातून 4 वेळा नवरात्री साजरी केली जाते, परंतु अश्विन महिन्यातील ‘शारदीय नवरात्री’ ही सर्वात मोठी आणि सर्वमान्य मानली जाती. या उत्सवादरम्यान देवी दुर्गेची ‘शक्ती’ म्हणजेच विश्वाचा मूळ ऊर्जास्रोत म्हणून पूजा केली जाती. या नऊ रात्रींमध्ये भक्त देवीच्या 9 वेगवेगळ्या रूपांचे म्हणजेच ‘नवदुर्गांचे’ स्मरण करतात. पहिल्या दिवशी ‘शैलपुत्री’पासून सुरू होणारी ही उपासना नवव्या दिवशी ‘सिद्धिदात्री’च्या रूपापर्यंत पोहोचते. अनेक भाविक या 9 दिवसांमध्ये देवीच्या प्रत्येक रूपाला समर्पित विशिष्ट रंगाचे वस्त्र परिधान करून पूजा करतात.

उत्सवामागची पौराणिक पार्श्वभूमी आणि कथा

हा उत्सव साजरा करण्यामागील मुख्य मूळ उद्देश वाईटावर चांगल्याचा विजय हा आहे. यासंदर्भात अनेक पौराणिक कथा प्रसिद्ध आहेत. एका कथेनुसार, देवी दुर्गा महिषासुर नावाच्या राक्षसाशी निकराचे युद्ध करते आणि त्याचा वध करते. तर दुसऱ्या एका परंपरेनुसार, विजयादशमीला लंकापती रावणाचा वध करण्यापूर्वी भगवान श्रीरामांनी सलग 9 रात्री देवी दुर्गेची उपासना केली होती. बंगालमध्ये ‘दुर्गा पूजा’ हा सण विशेष उत्साहात साजरा केला जातो; या दिवशी महिषासुराचा पराभव केल्यानंतर देवी दुर्गा आपल्या पित्याच्या घरी परत जाते, अशी श्रद्धा आहे.

हेही वाचा – दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांची अंबाबाईला आर्त हाक; शालेय फलकावरून मांडली व्यथा

देशभरातील विविध प्रांतांमधील उत्सव

भारताच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये नवरात्री विविध सांस्कृतिक परंपरांसह साजरी केली जाते. उत्तर भारतात लोक ‘रामलीला’ पाहतात, ज्यामध्ये रामायणातील विविध प्रसंगांचे सुंदर नाट्यरूपांतर सादर केले जाते. दसऱ्याच्या दिवशी रावणासह त्याचे दहन केले जाते. पश्चिम भारतातील गुजरात राज्यात रात्रीच्या वेळी भव्य प्रमाणावर ‘गरबा’ आणि ‘दांडिया’ खेळला जातो, जिथे तरुण-तरुणी मोठ्या संख्येने पारंपरिक वेशभूषेत सहभागी होतात. बंगाली समुदायामध्ये पंडालमध्ये देवीचे भव्य स्वागत केले जाते, विविध प्रकारचे ‘भोग’ (प्रसाद) वाटले जातात आणि समाजातील गरजू लोकांना अन्नदान केले जाते. हा सण सामाजिक सलोखा आणि आत्मिक आनंदाचा उत्तम संदेश देतो.