मुंबई: भारतात क्रिकेट हा केवळ खेळ राहिलेला नाही, तर ते एक मोठे व्यावसायिक क्षेत्र बनले आहे. मैदानावर धावा करताना जितके कौशल्य लागते, तितकेच आर्थिक व्यवहारांमध्येही पारदर्शकता आणि नियमांचे पालन करणे आवश्यक असते. भारतीय क्रिकेटपटूंना मिळणारी कमाई विविध स्रोतांतून येते जसे की सामना शुल्क, केंद्रीय करार, इंडियन प्रीमियर लीगमधील मानधन, जाहिराती आणि इतर व्यावसायिक करार. या सर्व उत्पन्नावर भारतीय आयकर कायद्यानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे कर आकारला जातो.
तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, भारतात क्रिकेटपटूंना सामना शुल्क भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ, राज्य क्रिकेट संघटना तसेच काहीवेळा परदेशी क्रिकेट मंडळांकडून मिळते. या उत्पन्नावर कर आकारताना खेळाडूची निवासी स्थिती महत्त्वाची ठरते. जर एखादा क्रिकेटपटू भारताचा रहिवासी असेल, तर त्याला जगभरातील एकूण उत्पन्नावर भारतात कर भरावा लागतो. म्हणजेच, विदेशात सामने खेळून मिळालेली फी देखील भारतीय करप्रणालीच्या कक्षेत येते. मात्र एखादा खेळाडू अनिवासी भारतीय असल्यास त्याला फक्त भारतात मिळालेल्या उत्पन्नावरच कर द्यावा लागतो.
क्रिकेट हा व्यावसायिक खेळ मानला जात असल्यामुळे सामना शुल्काला ‘व्यवसाय किंवा व्यवसायिक उत्पन्न’ या गटात ठेवले जाते. या उत्पन्नावर व्यक्तीगत आयकराच्या लागू दरांनुसार कर आकारला जातो. भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ खेळाडूंना देण्यात येणाऱ्या सामना शुल्कावर सुमारे 10 टक्के स्रोतावर कर कपात करते. ही कपात आयकर कायद्यानुसार केली जाते. त्याचबरोबर खेळाडूंच्या व्यावसायिक सेवांवर 18 टक्के वस्तू व सेवा कर लागू होतो. मात्र सरकारकडून आयोजित सामन्यांच्या बाबतीत हा कर लागू होत नाही.
सामन्यात उत्कृष्ट कामगिरी केल्याबद्दल मिळणाऱ्या पुरस्कार रकमेवरही कर आकारला जातो. ‘सामनावीर’ किंवा स्पर्धेचा विजेता म्हणून मिळणारी इनामरक्कम ‘इतर स्रोतांमधील उत्पन्न’ या गटात धरली जाते. या प्रकारच्या रकमेवर साधारणपणे 30 टक्के कर लागू होतो आणि पुरस्कार देताना त्यावर तितकाच स्रोतावर कर कपात केला जातो. मात्र अर्जुन पुरस्कार किंवा सरकारकडून दिले जाणारे काही सन्मान करमुक्त असतात.
इंडियन प्रीमियर लीग आणि इतर खासगी क्रिकेट लीगमधून मिळणारे मानधनही कराच्या कक्षेत येते. लिलावातून मिळणारी रक्कम, करार साइन करताना दिला जाणारा बोनस किंवा कायम ठेवण्यासाठी दिले जाणारे मानधन यांना ‘व्यवसायिक उत्पन्न’ मानले जाते. या उत्पन्नावरही व्यक्तीगत आयकराच्या लागू दरांनुसार कर भरावा लागतो. फ्रँचायझी संघांकडून या रकमेवर सुमारे 10 टक्के स्रोतावर कर कपात केली जाते.
याशिवाय या उत्पन्नावर 18 टक्के वस्तू व सेवा करही लागू होतो, त्यामुळे क्रिकेटपटूंच्या एकूण करदेयतेत वाढ होते. त्यामुळे मोठी कमाई करणाऱ्या क्रिकेटपटूंना आर्थिक नियोजन आणि कर व्यवस्थापन याकडे विशेष लक्ष द्यावे लागते. योग्य आर्थिक नियोजन केल्यास खेळाडू आपल्या उत्पन्नाचे नियमन अधिक प्रभावीपणे करू शकतात.
