Republic Day Chief Guest : दरवर्षी 26 जानेवारीला भारताचा प्रजासत्ताक दिन अत्यंत थाटामाटात साजरा केला जातो. दिल्लीच्या कर्तव्य पथावर होणाऱ्या भव्य संचलनात देशाची सैन्यशक्ती, सांस्कृतिक विविधता आणि एकतेचे दर्शन घडते. मात्र या सोहळ्यात सर्वांचे लक्ष वेधून घेणारी एक महत्त्वाची व्यक्ती असते प्रजासत्ताक दिनाचे प्रमुख पाहुणे. बहुतांश वेळा हा मान एखाद्या परदेशी राष्ट्रप्रमुख, राष्ट्राध्यक्ष किंवा पंतप्रधानाला दिला जातो. पण हा प्रमुख पाहुणा नेमका कसा निवडला जातो? यामागे कोणती प्रक्रिया, धोरण आणि राजनैतिक गणित असते? याविषयी जाणून घेणे रंजक ठरते.
प्रजासत्ताक दिन हा केवळ राष्ट्रीय उत्सव नाही, तर भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे प्रतिबिंबही आहे. त्यामुळे प्रमुख पाहुण्याची निवड ही अत्यंत काळजीपूर्वक आणि दीर्घ प्रक्रियेनंतर केली जाते. ही प्रक्रिया काही दिवसांत पूर्ण होत नाही, तर साधारणपणे सहा महिने आधीच तिची सुरुवात होते.
परराष्ट्र मंत्रालयाची मध्यवर्ती भूमिका
प्रजासत्ताक दिनाच्या प्रमुख पाहुण्याच्या निवडीमध्ये परराष्ट्र मंत्रालय (MEA) महत्त्वाची भूमिका बजावते. भारताचे वरिष्ठ राजनैतिक अधिकारी, राजदूत आणि धोरणकर्ते एकत्र येऊन संभाव्य पाहुण्यांची यादी तयार करतात. या यादीत कोणत्या देशाचा समावेश करायचा, हे ठरवताना अनेक बाबींचा विचार केला जातो.
सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे भारत आणि त्या संबंधित देशातील सध्याचे द्विपक्षीय संबंध. राजकीय, आर्थिक, संरक्षणात्मक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक संबंध किती मजबूत आहेत, हे तपासले जाते. भारताला कोणत्या देशाशी संबंध अधिक दृढ करायचे आहेत किंवा कोणत्या भागात आपली रणनीतिक उपस्थिती वाढवायची आहे, यावरही निर्णय अवलंबून असतो.
मैत्रीचा औपचारिक संदेश
प्रजासत्ताक दिनाच्या प्रमुख पाहुण्याला आमंत्रित करणे म्हणजे केवळ औपचारिकता नाही, तर तो भारताकडून मैत्रीचा स्पष्ट संदेश असतो. यामधून भारत त्या देशाशी जवळीक वाढवण्याचा किंवा आधीपासून असलेले संबंध अधिक मजबूत करण्याचा संकेत देतो. त्यामुळे आमंत्रण देताना भारताचे दीर्घकालीन हितसंबंध डोळ्यासमोर ठेवले जातात.
उदाहरणार्थ, संरक्षण करार, व्यापार करार, ऊर्जा सहकार्य, इंडो-पॅसिफिक धोरण, दहशतवादविरोधी सहकार्य अशा अनेक मुद्द्यांचा सखोल विचार होतो. एखाद्या देशासोबत मोठे करार होण्याच्या मार्गावर असतील, तर त्या देशाच्या राष्ट्रप्रमुखाला प्रमुख पाहुणा म्हणून आमंत्रित करणे ही एक प्रभावी राजनैतिक पायरी ठरते.
अंतिम मंजुरी कशी मिळते?
परराष्ट्र मंत्रालयाने तयार केलेली संभाव्य पाहुण्यांची यादी पुढे पंतप्रधान कार्यालय आणि राष्ट्रपतींकडे पाठवली जाते. देशाच्या सर्वोच्च पातळीवर यावर चर्चा होते. त्यानंतर योग्य उमेदवाराच्या नावाला अंतिम मंजुरी दिली जाते.
मंजुरी मिळाल्यानंतर त्या नेत्याची उपलब्धता (availability) तपासली जाते. कारण अनेकदा आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रम, निवडणुका किंवा अंतर्गत राजकीय परिस्थितीमुळे संबंधित नेत्याला भारतात येणे शक्य होत नाही. उपलब्धतेची खात्री झाल्यानंतर अधिकृत राजनैतिक मार्गाने आमंत्रण पाठवले जाते.
यावर्षीचे प्रमुख पाहुणे
यंदाच्या 77 व्या प्रजासत्ताक दिनाच्या सोहळ्यासाठी भारत सरकारकडून युरोपियन संघाचे दोन सर्वोच्च नेते मुख्य पाहुणे म्हणून आमंत्रित करण्यात आले आहेत. युरोपियन कौन्सिलचे अध्यक्ष अँटोनियो कोस्टा आणि युरोपियन कमिशनच्या अध्यक्षा उर्सुला व्हॉन डर लेयेन हे 2026 मधील प्रजासत्ताक दिनाच्या परेडमध्ये प्रमुख उपस्थिती दर्शवणार आहेत. भारत-युरोपियन संघ संबंध अधिक बळकट करण्याच्या दृष्टीने हा निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. राजकीय, आर्थिक, संरक्षण आणि व्यापार क्षेत्रातील सहकार्य अधिक दृढ करण्याच्या दिशेने हा दौरा निर्णायक ठरेल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
मॅक्रॉन यांच्यासोबत फ्रान्सचे परराष्ट्र मंत्री, संरक्षण मंत्री, अर्थमंत्री आणि वरिष्ठ लष्करी अधिकारी यांचा शिष्टमंडळ भारतात येणार आहे. यावरूनच या भेटीचे राजनैतिक महत्त्व अधोरेखित होते.
राजधानी दिल्लीतील भव्य सोहळा
प्रजासत्ताक दिनाचे सर्व कार्यक्रम नवी दिल्ली येथे पार पडतात. प्रमुख पाहुण्याच्या उपस्थितीत भारताची तिन्ही सैन्यदले आपली ताकद दाखवतात, तर विविध राज्यांचे चित्ररथ भारताची सांस्कृतिक विविधता मांडतात. हा सोहळा जगभरात थेट प्रक्षेपित केला जातो, त्यामुळे प्रमुख पाहुण्याची निवड आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही संदेश देणारी ठरते.
केवळ परंपरा नव्हे, तर धोरण
थोडक्यात सांगायचे तर प्रजासत्ताक दिनाचा प्रमुख पाहुणा निवडणे ही केवळ एक परंपरा नसून, ती भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. या एका आमंत्रणामधून भारत जागतिक पातळीवर आपली भूमिका, प्राधान्यक्रम आणि मैत्रीचे संकेत स्पष्टपणे मांडतो. त्यामुळे दरवर्षी 26 जानेवारीला कर्तव्य पथावर बसलेली ती एक व्यक्ती, केवळ पाहुणी नसून भारताच्या जागतिक रणनीतीचे प्रतीक असते.