नवी दिल्ली: भारताच्या सामर्थ्याचे प्रतीक असलेला 11 मे हा 'राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन' आज देशभरात उत्साहात साजरा होत आहे. 1998 मध्ये याच दिवशी पोखरण येथे यशस्वी अणूपरीक्षण करून भारताने जगाला आपल्या ताकदीची जाणीव करून दिली होती. आज 2026 मध्ये हा दिवस केवळ ऐतिहासिक आठवण म्हणून नाही, तर 'विकसित भारत 2047' या स्वप्नाच्या दिशेने पडलेले एक भक्कम पाऊल म्हणून साजरा केला जात आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानामुळे भारत आज जागतिक स्तरावर एक प्रबळ 'इनोव्हेशन हब' म्हणून उदयास आला आहे.
ग्लोबल इनोव्हेशनमध्ये भारताचा ऐतिहासिक टप्पा
गेल्या दशकभरात भारताच्या तांत्रिक परिसंस्थेत (Ecosystem) अभूतपूर्व बदल झाले आहेत. जागतिक बौद्धिक संपदा संघटनेच्या 'ग्लोबल इनोव्हेशन इंडेक्स'मध्ये 2015 साली 81 व्या स्थानी असलेला भारत 2025 पर्यंत 38 व्या क्रमांकावर पोहोचला आहे. ही केवळ आकडेवारी नसून ती भारतीय शास्त्रज्ञ आणि संशोधकांच्या मेहनतीची पावती आहे. देशात दरवर्षी दिल्या जाणाऱ्या पेटंटची संख्या आता दीड लाखांच्या घरात पोहोचली असून, दीड लाखांहून अधिक नोंदणीकृत स्टार्टअप्स आज भारताच्या प्रगतीला वेग देत आहेत.
स्वदेशी तंत्रज्ञानाचे भव्य प्रदर्शन
राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिनाचे औचित्य साधून नवी दिल्लीतील 'नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ इम्युनोलॉजी' येथे एका भव्य प्रदर्शनाचे आयोजन करण्यात आले आहे. या प्रदर्शनात 14 विविध मंत्रालयांच्या अंतर्गत विकसित केलेली 350 हून अधिक स्वदेशी तंत्रज्ञाने प्रदर्शित करण्यात आली आहेत. यामध्ये अंतराळ संशोधन, सेमीकंडक्टर्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्वांटम कम्युनिकेशन आणि हवामान बदलाला तोंड देणारी कृषी तंत्रज्ञाने यांचा समावेश आहे. भारताची प्रगती आता केवळ प्रयोगापुरती मर्यादित नसून, ती बाजारपेठेत सर्वसामान्यांच्या वापरासाठी सज्ज झाली आहे.
'बायोमॅन्युफॅक्चरिंग' आणि आत्मनिर्भरतेचा मंत्र
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली 'आत्मनिर्भर भारता'चा संकल्प आता प्रत्यक्षात उतरताना दिसत आहे. बायोटेक्नॉलॉजी, ग्रीन केमिकल्स आणि अक्षय ऊर्जेच्या क्षेत्रात भारताने मोठी प्रगती केली आहे. देशाची 'बायोइकॉनॉमी' गेल्या 10 वर्षांत 10 अब्ज डॉलर्सवरून 195 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचली आहे. चांद्रयान-3 ची यशस्वी मोहीम आणि कल्पक्कम येथील स्वदेशी अणुभट्टीत मिळवलेले यश हे भारताच्या सामरिक आणि तांत्रिक सार्वभौमत्वाचे जिवंत उदाहरण आहे.
भविष्यातील आव्हाने आणि नवीन धोरणे
केंद्र सरकारने 'अनुसंधान नॅशनल रिसर्च फाऊंडेशन' सारख्या संस्थांच्या माध्यमातून संशोधनाला नवी दिशा दिली आहे. 1 लाख कोटी रुपयांचा संशोधन आणि विकास निधी (RDI Fund) हा तरुण संशोधकांसाठी मोठी संधी ठरत आहे. भविष्यात एआय, रोबोटिक्स आणि जेनेटिक थेरपी यांसारख्या क्षेत्रांत भारताचे नेतृत्व सिद्ध करण्यासाठी सरकार नियम अधिक शिथिल आणि नाविन्यपूर्ण बनवत आहे. तंत्रज्ञान केवळ शहरांपर्यंत मर्यादित न राहता ते निमशहरी आणि ग्रामीण भागातील समस्या सोडवण्यासाठी कसे वापरता येईल, यावर आता अधिक भर दिला जात आहे.
2047 कडे वाटचाल: तंत्रज्ञान हेच प्रगतीचे इंधन
विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नाविन्यपूर्णता (STI) हे तीन स्तंभ भारताला 2047 पर्यंत प्रगत राष्ट्र बनवण्यासाठी महत्त्वाचे ठरतील. भारताचा प्रवास आता तंत्रज्ञानाचा केवळ ग्राहक (Consumer) राहण्यापासून ते जागतिक स्तरावर तंत्रज्ञानाचा निर्माता (Producer) बनण्यापर्यंत सुरू झाला आहे. आजचा हा तंत्रज्ञान दिन भारताच्या उज्ज्वल भविष्याची आणि जागतिक नेतृत्वाची ग्वाही देणारा ठरत आहे.
