नवी दिल्ली: देशभरात डिजिटल पेमेंटचा वापर झपाट्याने वाढत असताना QR कोडद्वारे व्यवहार स्वीकारणाऱ्या लाखो छोट्या व्यापाऱ्यांसाठी एक महत्त्वाची मुदत समोर आली आहे. 15 सप्टेंबर 2026 पर्यंत अनेक व्यापाऱ्यांना री-KYC प्रक्रिया पूर्ण करावी लागणार असून, वेळेत ही प्रक्रिया पूर्ण न झाल्यास डिजिटल पेमेंट स्वीकारण्याची सुविधा तात्पुरती बंद होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
गेल्या काही वर्षांत किराणा दुकानांपासून चहाच्या टपऱ्यांपर्यंत आणि छोट्या व्यावसायिकांपासून ऑनलाइन विक्रेत्यांपर्यंत सर्वांनी QR कोडच्या माध्यमातून व्यवहार स्वीकारण्यास सुरुवात केली. मात्र, आता या व्यापाऱ्यांची ओळख आणि कागदपत्रांची पडताळणी अद्ययावत करण्यासाठी री-KYC आवश्यक ठरत आहे. त्यामुळे पेटीएम, फोनपे, गुगल पे यांसारख्या डिजिटल पेमेंट सेवा देणाऱ्या कंपन्यांनी आपल्या व्यापाऱ्यांशी संपर्क वाढवला आहे.
उद्योग क्षेत्रातील अंदाजानुसार, QR कोड वापरणाऱ्या छोट्या व्यापाऱ्यांपैकी सुमारे 30 ते 35 टक्के व्यापारी अंतिम मुदतीपूर्वी री-KYC पूर्ण करू शकणार नाहीत. यामागे आवश्यक कागदपत्रांचा अभाव, प्रक्रियेबाबतची अपुरी माहिती आणि पडताळणीसाठी लागणारा वेळ ही प्रमुख कारणं मानली जात आहेत.
ऑनलाइन व्यवसाय करणाऱ्या लहान व्यापाऱ्यांनाही या प्रक्रियेचा फटका बसू शकतो. अनेकदा नोंदणीकृत नाव, बँक खात्यातील तपशील किंवा इतर कागदपत्रांमधील माहिती जुळत नसल्याने पडताळणी लांबणीवर पडते. त्यामुळे ऑनलाइन व्यवहारांवरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
साऊंडबॉक्स वापरणाऱ्या व्यापाऱ्यांची परिस्थिती तुलनेने चांगली असल्याचं सांगितलं जात आहे. या व्यापाऱ्यांशी पेमेंट कंपन्यांचा नियमित संपर्क असल्याने त्यांच्यातील मोठ्या प्रमाणावर री-KYC वेळेत पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे. मात्र, फक्त QR स्टँड वापरणाऱ्या छोट्या दुकानदारांपर्यंत माहिती पोहोचवणं आणि त्यांची प्रत्यक्ष पडताळणी करणं हे मोठं आव्हान ठरत आहे.
आरबीआयच्या नियमांनुसार व्यापाऱ्यांची ओळख पडताळणी करताना काही टप्प्यांमध्ये प्रत्यक्ष पडताळणी आवश्यक असते. ही प्रक्रिया पूर्णपणे बाहेरील संस्थांकडे सोपवता येत नसल्याने पेमेंट कंपन्यांना स्वतःची यंत्रणा वापरावी लागत आहे. विशेषतः ग्रामीण भाग आणि छोट्या शहरांमध्ये कर्मचाऱ्यांना प्रत्यक्ष भेटी देऊन पडताळणी करणं अधिक कठीण ठरत आहे.
री-KYC करताना कोणती कागदपत्रे लागू शकतात?
आधार कार्ड किंवा इतर ओळखपत्र
पॅन कार्ड (लागू असल्यास)
बँक खात्याची माहिती
व्यवसायाशी संबंधित आवश्यक कागदपत्रे
अद्ययावत मोबाईल क्रमांक
व्यापाऱ्यांनी आपल्या पेमेंट अॅपमधील अधिकृत सूचनांकडे लक्ष द्यावं आणि कोणत्याही अनोळखी लिंकवर क्लिक करण्याऐवजी संबंधित कंपनीच्या अधिकृत अॅप किंवा ग्राहक सेवा केंद्राच्या माध्यमातूनच री-KYC पूर्ण करावी. 15 सप्टेंबरची मुदत लक्षात घेता, शेवटच्या क्षणाची वाट न पाहता ही प्रक्रिया लवकर पूर्ण करणं सुरक्षित ठरेल.
