नवी दिल्ली: भारताच्या संरक्षण तंत्रज्ञानातील स्वावलंबनाची वाटचाल आता अधिक वेगाने पुढे सरकत असल्याचे चित्र दिसत आहे. स्वदेशी क्षेपणास्त्र प्रणाली अधिक सक्षम करण्याच्या उद्देशाने भारताने आपल्या अँटी-रेडिएशन क्षेपणास्त्र कार्यक्रमात महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. या पार्श्वभूमीवर Rudram-1 या प्रगत क्षेपणास्त्राची मारक क्षमता सुमारे 300 किलोमीटरपर्यंत वाढवण्याच्या दिशेने संशोधन सुरू असल्याची माहिती समोर येत आहे. हा प्रकल्प भारताच्या Defence Research and Development Organisation (DRDO) च्या नेतृत्वाखाली पुढे नेला जात असून प्रगत प्रेरण तंत्रज्ञानाचा (Propulsion Technology) वापर यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे.
या प्रयत्नामागे भारताच्या हवाई युद्धासाठी विकसित करण्यात आलेल्या Astra Missile कार्यक्रमातील अलीकडील यश मोठे प्रेरणास्थान ठरले आहे. Astra Mk1 ची प्रारंभीची मारक क्षमता सुमारे 110 किलोमीटर मानली जात होती. मात्र सुधारित तंत्रज्ञानामुळे ती जवळपास 160 किलोमीटरपर्यंत वाढवण्याची योजना आखली गेली आहे. त्याचवेळी Astra Mk2 हे क्षेपणास्त्र 220 ते 240 किलोमीटर अंतरावरील लक्ष्य भेदण्याच्या क्षमतेकडे वाटचाल करत आहे. या प्रकल्पांमधून विकसित झालेल्या उच्च-ऊर्जा प्रेरक इंधन आणि प्रेरण तंत्रज्ञानामुळे भारतीय संशोधकांना अधिक आत्मविश्वास मिळाला आहे.
याच अनुभवाच्या आधारावर Rudram-1 क्षेपणास्त्रातही सुधारणा करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. सध्या या क्षेपणास्त्राची अधिकृत कार्यरत मारक क्षमता सुमारे 200 किलोमीटर मानली जाते. मात्र Astra कार्यक्रमात वापरल्या जाणाऱ्या उच्च-ऊर्जा प्रेरक इंधन तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्यास Rudram-1 ची मारक क्षमता जवळपास 290 किलोमीटर किंवा त्याहून अधिक होऊ शकते, असा अंदाज तज्ज्ञ व्यक्त करतात. या संभाव्य सुधारणेमागे दुहेरी टप्प्यात कार्य करणारी घन इंधन रॉकेट मोटर ही प्रगत तांत्रिक संकल्पना महत्त्वाची मानली जाते.
हेही वाचा: Maharashtra Weather Update: उन्हाळ्यातल्या 'मे' ची आठवण मार्चमध्येच; देशात सर्वात जास्त तापमान अकोल्यात, राज्यात हवामान विभागाचा 'अलर्ट'
तांत्रिक रचनेच्या दृष्टीने Astra आणि Rudram-1 यांच्यात काही समानता असली तरी दोन्हींची भूमिका वेगळी आहे. Astra हे हलके ‘हवा-ते-हवा’ (Air-to-Air) इंटरसेप्टर क्षेपणास्त्र असून ते शत्रूच्या लढाऊ विमानांना लक्ष्य करण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे. त्याउलट Rudram-1 हे आकाराने मोठे क्षेपणास्त्र असून त्याची लांबी सुमारे 5.5 मीटर आहे. यामध्ये बसवलेला विशेष रेडिओ फ्रिक्वेन्सी शोधक (Radio Frequency) शत्रूच्या रडारमधून उत्सर्जित होणारे संकेत ओळखून त्यांना लक्ष्य बनवतो.
आधुनिक युद्धनीतीत अँटी-रेडिएशन क्षेपणास्त्रांचे महत्त्व अत्यंत मोठे मानले जाते. कारण ही क्षेपणास्त्रे शत्रूच्या हवाई संरक्षण व्यवस्थेचा आधार असलेल्या रडार प्रणालीला निष्क्रिय करण्यासाठी वापरली जातात. Rudram-1 ची रेंज जर 300 किलोमीटरपर्यंत पोहोचली, तर भारतीय वायुसेनेच्या शत्रूच्या हवाई संरक्षणावर नियंत्रण (Suppression of Enemy Air Defence, SEAD) आणि शत्रूची हवाई संरक्षण व्यवस्था नष्ट करणे (Destruction of Enemy Air Defence, DEAD) या क्षमतांमध्ये मोठी वाढ होऊ शकते. या क्षेपणास्त्रासाठी प्रमुख प्रक्षेपण मंच म्हणून Sukhoi Su-30MKI हे लढाऊ विमान वापरले जाते.
300 किमीची ‘स्टँडऑफ’ क्षमता मिळाल्यास भारतीय वैमानिक शत्रूच्या पृष्ठभाग-ते-आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीच्या (Surface-to-Air Missile, SAM) मर्यादेबाहेर राहून त्यांचे रडार निष्क्रिय करू शकतील. म्हणजेच हल्ला सुरक्षित अंतरावरून केला जाईल, परंतु परिणाम थेट शत्रूच्या हवाई संरक्षण जाळ्यावर होईल. या प्रक्रियेतून भारताच्या क्षेपणास्त्र विकास धोरणातील एक महत्त्वाचा बदलही दिसून येतो. नवीन प्रणाली विकसित करण्याबरोबरच विद्यमान तंत्रज्ञान अधिक कार्यक्षम बनवण्यावर भर दिला जात आहे.
अर्थात, या सुधारित क्षमतेची अंतिम खात्री अधिकृत उड्डाण चाचण्यांनंतरच होईल. मात्र हा प्रकल्प यशस्वी ठरल्यास Rudram-1 जगातील सर्वाधिक लांब पल्ल्याच्या अँटी-रेडिएशन क्षेपणास्त्रांपैकी एक ठरू शकते. परिणामी भारताच्या हवाई संरक्षण आणि आक्रमक क्षमतांना नवी बळकटी मिळण्याची शक्यता तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.
हेही वाचा: Ration Card Update: रेशन कार्डधारकांसाठी इशारा; ‘इतकी’ जमीन किंवा जास्त उत्पन्न असेल तर धान्य होणार बंद