नवी दिल्ली: गेल्या काही काळात शेअर बाजारात 'ईटीएफ' (Exchange Traded Fund) गुंतवणुकीची लाट आली आहे. सुरक्षित आणि सुलभ परताव्यासाठी गुंतवणूकदार याला पसंती देत आहेत, परंतु तुम्ही खरेदी करत असलेल्या ईटीएफची किंमत खरोखरच योग्य आहे का, याचा विचार तुम्ही कधी केला आहे का? अनेकदा जुन्या पद्धतींमुळे गुंतवणूकदारांना ईटीएफच्या खऱ्या मूल्याचा (Fair Value) लाभ मिळत नव्हता. हीच तफावत दूर करण्यासाठी आणि बाजारात अधिक पारदर्शकता आणण्यासाठी भांडवली बाजार नियामक 'सेबी'ने (SEBI) आता पुढाकार घेतला असून, ईटीएफच्या ट्रेडिंग नियमांत क्रांतिकारक बदलांचे वारे वाहू लागले आहेत.
सेबीने 13 फेब्रुवारी रोजी प्रसिद्ध केलेल्या एका 'कन्सल्टेशन पेपर'मध्ये ईटीएफच्या बेस प्राइस (Base Price) आणि प्राइस बँडच्या (Price Band) नियमावलीत मोठ्या सुधारणा सुचवल्या आहेत. सध्याची यंत्रणा काहीशी जुनी झाली असून, जेव्हा एखादी कंपनी लाभांश (Dividend) किंवा बोनस जाहीर करते, तेव्हा त्याचे समायोजन करण्यासाठी 'मॅन्युअल कॅल्क्युलेशन' करावे लागते. जिथे मानवी हस्तक्षेप येतो, तिथे चुकीला वाव असतोच. शिवाय, सध्याचा 20 टक्के निश्चित प्राइस बँड हा अनेकदा खूप विस्तृत ठरतो, ज्यामुळे ईटीएफच्या किंमतीतील सूक्ष्म चढ-उतार अचूकपणे पकडता येत नाहीत. म्हणूनच, सेबीने आता हे गणित पूर्णपणे 'अपडेट' करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
हेही वाचा: US Russia Trade Deal: रशियाचा यूटर्न? ड्रॅगनच्या ‘डी-डॉलरायझेशन’ मोहिमेला मोठा धक्का? भारतावर काय परिणाम होणार?
गुंतवणूकदारांना योग्य भाव मिळावा यासाठी सेबीच्या सल्लागार समितीने (SMAC) ऐतिहासिक डेटावर अवलंबून न राहता, आता 'T-1' डेटाचा (म्हणजेच ट्रेडिंगच्या आदल्या दिवसाचा डेटा) वापर करण्याची शिफारस केली आहे. यानुसार, बेस प्राइस ठरवण्यासाठी तीन महत्त्वाचे पर्याय समोर ठेवले आहेत: एकतर ट्रेडिंग दिवसाच्या शेवटच्या 30 मिनिटांची 'वेटेड ॲव्हरेज' किंमत, किंवा शेवटच्या 30 मिनिटांची सरासरी iNAV (इंट्राडे नेट ॲसेट व्हॅल्यू), आणि हे उपलब्ध नसल्यास आदल्या दिवसाचा अंतिम NAV. या पद्धतीमुळे गुंतवणूकदारांना मिळणारी किंमत ही बाजाराच्या सद्यस्थितीशी अधिक मिळतीजुळती असेल.
सेबीने एप्रिल ते डिसेंबर 2025 या कालावधीतील डेटाचा सखोल अभ्यास केला असता असे दिसून आले की, 99.8 टक्के इक्विटी आणि डेट ईटीएफमध्ये 10 टक्क्यांपेक्षा जास्त बदल झाला नाही. या तथ्याच्या आधारावर, आता सरसकट 20 टक्के बँडऐवजी 'डायनॅमिक प्राइस बँड'चा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे. नवीन नियमांनुसार, सुरुवातीचा प्राइस बँड 10 टक्के असेल. जर बाजारात मोठी अस्थिरता निर्माण झाली, तर हा बँड 5 टक्क्यांच्या टप्प्याने वाढवून कमाल 20 टक्क्यांपर्यंत नेता येईल. विशेष म्हणजे, बाजाराला सावरण्यासाठी बँड वाढवण्यापूर्वी 15 मिनिटांचा 'कूलिंग कालावधी' (Cooling Period) असेल. जर हे सत्र बाजाराच्या शेवटच्या 30 मिनिटांत घडले,तर हा ब्रेक फक्त पाच मिनिटांचा असेल, ज्यामुळे ट्रेडिंगमध्ये शिस्त येईल.
सोने आणि चांदीसारख्या कमोडिटी ईटीएफसाठी मात्र सेबीने वेगळा दृष्टिकोन स्वीकारला आहे. जानेवारी 2026 मध्ये सोन्या-चांदीच्या दरात जी प्रचंड उलथापालथ झाली, त्यावेळी जुने नियम कुचकामी ठरले होते. त्या अनुभवावरून धडा घेत, कमोडिटी ईटीएफसाठी सुरुवातीचा प्राइस बँड 6 टक्के ठेवण्याचा प्रस्ताव आहे. आवश्यकता भासल्यास हा बँड 3 टक्क्यांनी वाढवत 20 टक्क्यांपर्यंत नेला जाईल. इथेही 15 मिनिटांचा कूलिंग कालावधी लागू असेल. तसेच, जर आंतरराष्ट्रीय बाजारात 9 टक्क्यांपेक्षा जास्त चढ-उतार झाले, तर हे नियम आणखी बदलण्याची लवचिकता सेबीने ठेवली आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, सेबीचे हे पाऊल शेअर बाजाराच्या परिपक्वतेचे लक्षण आहे. या प्रस्तावित बदलांमुळे ईटीएफच्या किंमतीत अधिक अचूकता येईल आणि छोट्या गुंतवणूकदारांचे नुकसान टळेल. मॅन्युअल चुका कमी होऊन ऑटोमेशनवर भर दिल्याने बाजाराची कार्यक्षमता वाढणार आहे. सेबीच्या या निर्णयामुळे आगामी काळात ईटीएफ गुंतवणूक अधिक सुरक्षित आणि पारदर्शक होईल, अशी आशा व्यक्त केली जात आहे.
हेही वाचा: Students Killed In Accident: महामार्ग रक्ताळला; भरधाव कारने आधी दुचाकीला उडवलं, मग कंटेनरला धडकली; सात तरुणांचा करुण अंत