लाठीमारापासून अश्रूधुरापर्यंत… आंदोलकांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी पोलिसांना नेमके काय अधिकार असतात?

Delhi Police Crowd Control Rules: दिल्लीत मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याची आणि ‘एसआयआर’ (SIR) प्रक्रिया थांबवण्याच्या मागणीसाठी ‘कॉकरोच जनता पार्टी’च्या (CJP) वतीने जंतर-मंतरवर आंदोलनाची हाक देण्यात आली होती. या आंदोलनात सहभागी होण्यासाठी आलेले CJP चे संस्थापक अभिजीत दिपके, आशुतोष रांका आणि सौरव दास यांना दिल्ली विमानतळावरच ताब्यात घेण्यात आले. लोकशाही मार्गाने निघणाऱ्या या आंदोलनांच्या पार्श्वभूमीवर, कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि जमावावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी पोलिसांकडे नेमके कोणते कायदेशीर अधिकार असतात, याविषयीची सविस्तर माहिती समोर आली आहे.

किमान बळाचा वापर आणि प्रमाणबद्धतेचे तत्त्व

कोणत्याही आंदोलनात किंवा निदर्शनात जमावावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी पोलिसांच्या कारवाईची सुरुवात कधीही हिंसेने होऊ शकत नाही. अशा प्रत्येक कारवाईला दिशा देणारी मुख्य त्रिसूत्री म्हणजे गरज, प्रमाणबद्धता आणि किमान बळाचा वापर ही आहे. निर्माण झालेला धोका हाताळण्यासाठी आणि सार्वजनिक सुव्यवस्था टिकवण्यासाठी जेवढे बळ वापरणे कायदेशीररीत्या आवश्यक असेल, तेवढेच बळ अधिकारी वापरू शकतात. केवळ एखादे आंदोलन गैरसोयीचे आहे किंवा त्यात प्रशासनावर किंवा नेत्यांवर टीका केली जात आहे, या कारणास्तव बळाचा वापर केला जाऊ शकत नाही.

संवाद, चेतावणी आणि बॅरिकेड्सचा वापर

पोलिसांच्या कारवाईची पहिली पायरी नेहमी संवादाची असते. जमाव बेकायदेशीर असल्याचे जाहीर करण्यासाठी, तिथेच थांबल्यास होणाऱ्या कायदेशीर परिष्कारांची चेतावणी देण्यासाठी आणि उपस्थितांना विखुरण्याचे आदेश देण्यासाठी पोलीस लाऊडस्पीकरचा वापर करतात. आंदोलकांची दिशा बदलण्यासाठी किंवा संवेदनशील परिसर सुरक्षित ठेवण्यासाठी रस्त्यांवर बॅरिकेड्स लावले जातात. ‘भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता’ (BNSS) मधील कलम १४८ नुसार नागरी बळाचा वापर करून बेकायदेशीर जमाव विखुरण्याचे अधिकार पोलिसांना आहेत. तसेच, गंभीर धोका किंवा सार्वजनिक अशांतता टाळण्यासाठी कलम १६३ अन्वये तातडीचे प्रतिबंधात्मक आदेश जारी केले जातात.

वॉटर कॅनन, अश्रूधूर आणि लाठीमार करण्याची प्रक्रिया

चेतावणी देऊनही जमाव ऐकत नसेल आणि त्यांनी बॅरिकेड्स तोडून पुढे जाण्याचा प्रयत्न केला, तर पाण्याचे फवारे मारण्यासाठी ‘वॉटर कॅनन’चा वापर केला जातो. मात्र, यामुळे दुखापत होऊ शकत असल्याने याला पूर्णपणे निरुपद्रवी मानले जात नाही. याशिवाय, हिंसाचार उफाळल्यास किंवा परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेल्यास अश्रूधुराच्या नळकांड्या फोडून जमाव विखुरला जातो. अश्रूधूर वापरताना आजूबाजूचे नागरिक, महिला, मुले आणि वयोवृद्ध व्यक्तींच्या सुरक्षिततेचा विचार करणे पोलिसांसाठी बंधनकारक असते.

परिस्थिती अत्यंत बिघडल्यास आणि इतर सर्व उपाय निष्प्रभ ठरल्यास ‘लाठीचार्ज’चा वापर केला जाऊ शकतो; मात्र ही कोणतीही शिक्षा नसून परिस्थिती आटोक्यात आणण्याचे साधन आहे. लाठीमार करताना पोलिसांनी अंदाधुंद किंवा अतिप्रमाणात प्रहार करणे टाळले पाहिजे. तसेच, जमावासाठी सुरक्षित बाहेर पडण्याचा मार्ग खुला ठेवून, धोका संपताच बळाचा वापर तात्काळ थांबवला पाहिजे. डोके, मान किंवा छाती यांसारख्या शरीराच्या अतिसंवेदनशील भागांवर लाठीने प्रहार करण्यास सक्त मनाई असते.

कमी प्राणघातक शस्त्रांचा आणि थेट गोळीबाराचा वापर

रबरच्या गोळ्या किंवा पेलेट-फायरिंग यांसारख्या कमी प्राणघातक (less-lethal) शस्त्रांचा वापर केवळ वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या परवानगीने आणि अत्यंत गरजेच्या वेळीच केला जाऊ शकतो. या शस्त्रांमुळे डोळ्यांना किंवा चेहऱ्याला गंभीर व कायमस्वरूपी इजा होऊ शकते. दुसरीकडे, थेट जिवंत गोळीबार (live ammunition) हा बळाचा अत्यंत टोकाचा आणि गंभीर वापर मानला जातो. केवळ नागरिकांच्या किंवा पोलिसांच्या जीवाला थेट जीवघेणा धोका निर्माण झाला असेल, तरच अत्यंत कडक कायदेशीर परिस्थितीमध्ये याचा विचार केला जाऊ शकतो. हवेत गोळीबार करणे किंवा पायावर नेम धरणे यातही मृत्यू होणार नाही, याची कोणतीही खात्रीशीर पद्धत नसल्याने या उपायांचा वापर अत्यंत मोजक्या आणि अपवादात्मक परिस्थितीमध्येच केला जातो.