नवी दिल्ली: दरवर्षी अर्थसंकल्पाच्या दिवशी एक दृश्य हमखास देशभर बघायला मिळते. संसद भवनाच्या पायऱ्यांवर उभे असलेले अर्थमंत्री आणि त्यांच्या हातात असलेली लाल रंगाची ब्रीफकेस. कॅमेऱ्यांचे फ्लॅश, गंभीर चेहऱ्यावरील भाव आणि तो ठळक लाल रंग. वर्षानुवर्षे हे दृश्यच जणू बजेटची ओळख बनले होते. मात्र हा लाल रंग नेमका कुठून आला? ही केवळ परंपरा होती की सत्तेचा, इतिहासाचा आणि विचारसरणीचा एखादा वेगळा संदर्भ त्यामागे दडलेला आहे, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. यंदाही 1 फेब्रुवारीला अर्थसंकल्प सादर होणार असून, या पार्श्वभूमीवर या लाल ब्रीफकेसची कहाणी पुन्हा चर्चेत आली आहे.
भारतामध्ये बजेट आणि लाल रंगाचा संबंध थेट ब्रिटिश राजवटीशी जोडलेला आहे. इंग्लंडमध्ये शेकडो वर्षांपासून महत्त्वाचे सरकारी, कायदेशीर आणि आर्थिक दस्तऐवज लाल रंगाच्या कव्हरमध्ये ठेवले जात. लाल रंगाला सत्ता, अधिकार आणि गंभीर निर्णयांचे प्रतीक मानले जात होते. ब्रिटिशांनी भारतात प्रशासनाची रचना उभारताना, अर्थसंकल्पासारख्या महत्त्वाच्या आर्थिक कागदपत्रांसाठीही हीच परंपरा स्वीकारली.
भारताचा पहिला अर्थसंकल्प 1860 साली सादर करण्यात आला. त्या काळात देश पूर्णपणे इंग्रजांच्या अधिपत्याखाली होता आणि सर्व प्रशासकीय नियम ब्रिटिश पद्धतीनुसारच होते. याच काळात बजेटसाठी लाल कव्हर किंवा लाल ब्रीफकेस वापरण्याची प्रथा सुरू झाली. स्वातंत्र्यानंतरही ही परंपरा कायम राहिली आणि दशकानुदशके लाल ब्रीफकेस हेच अर्थसंकल्पाचे प्रतीक बनून राहिले.
लाल रंगाची निवड केवळ दिखाव्यासाठी नव्हती. हा रंग जबाबदारी, ताकद आणि गांभीर्याचे प्रतीक मानला जातो. देशाचे उत्पन्न, खर्च, कररचना, योजना आणि आर्थिक दिशा ठरवणारा दस्तऐवज म्हणजे अर्थसंकल्प. त्यामुळे या कागदपत्राला असलेले महत्त्व दाखवण्यासाठी लाल रंगाचा वापर करण्यात आला. यातील निर्णयांचा थेट परिणाम संपूर्ण देशावर होतो, हेच या रंगातून सूचित केले जात होते.
हळूहळू लाल ब्रीफकेस केवळ सरकारी परंपरा न राहता सामान्य नागरिकांच्या मनात बजेटचे प्रतीक बनले. दूरदर्शनवर अर्थमंत्र्यांच्या हातात लाल फाइल दिसली, की लोकांना समजायचे अर्थसंकल्प सादर होणार आहे. इतका जवळून हा रंग बजेटशी जोडला गेला की लाल ब्रीफकेसशिवाय बजेटची कल्पनाही करणे कठीण वाटू लागले.
मात्र 2019 साली ही दीर्घकाळ चालत आलेली परंपरा मोडली गेली. त्या वर्षी अर्थमंत्र्यांनी लाल ब्रीफकेसऐवजी लाल रंगाचाच, पण साधा फोल्डर वापरला. यामागे जुन्या काळातील प्रतीकांपासून दूर जाण्याचा संदेश होता. सरकारने स्पष्ट संकेत दिला की देश आता जुन्या सत्ताकेंद्रित चिन्हांपेक्षा नव्या दृष्टिकोनातून आपली ओळख घडवत आहे.
आज जरी बजेट लाल ब्रीफकेसमध्ये सादर होत नसले, तरी लाल रंगाचा इतिहास अर्थसंकल्पाच्या कथेत अजूनही जिवंत आहे. हा रंग त्या काळाची आठवण करून देतो, जेव्हा बजेट केवळ आर्थिक कागदपत्र नव्हते, तर सत्ता, प्रशासन आणि शासनाचे प्रभावी प्रतीक होते. म्हणूनच आजही अर्थसंकल्प आणि लाल रंगाचा उल्लेख होताच लोकांची उत्सुकता आपोआप वाढते.
