Sangli Zilla Parishad:दक्षिण महाराष्ट्रात कृष्णा खोऱ्याच्या काठावर वसलेला सांगली जिल्हा हा केवळ साखर, हळद आणि द्राक्षांसाठीच नव्हे, तर समृद्ध इतिहास, वैविध्यपूर्ण भौगोलिक रचना आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठी ओळखला जातो. प्रशासनिक बदलांपासून ते कृषी, उद्योग आणि पायाभूत विकासापर्यंत सांगली जिल्ह्याचा प्रवास महत्त्वपूर्ण ठरलेला आहे.
इतिहास
आजचा सांगली जिल्हा अस्तित्वात येण्यामागे एक दीर्घ प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. १ ऑगस्ट १९४९ रोजी सातारा जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडील चार तालुके आणि कर्नाटक सीमेलगतचे दोन तालुके मिळून “दक्षिण सातारा” नावाचा स्वतंत्र जिल्हा निर्माण करण्यात आला. या जिल्ह्यात जत, औंध, कुरुंदवाड, मिरज आणि सांगली संस्थानांच्या अधिपत्याखालील अनेक गावांचा समावेश होता.
संयुक्त महाराष्ट्राच्या स्थापनेनंतर, २१ नोव्हेंबर १९६० रोजी या जिल्ह्याचे अधिकृत नाव बदलून “सांगली जिल्हा” करण्यात आले. पुढील काळात जिल्ह्याच्या प्रशासकीय रचनेत बदल होत गेले. १९६५ साली कवठे महांकाळ आणि आटपाडी हे दोन नवे तालुके अस्तित्वात आले. त्यानंतर १९९९ मध्ये पलूस तालुक्याची निर्मिती झाली, तर २८ मार्च २००२ रोजी कडेगाव हा जिल्ह्यातील दहावा तालुका म्हणून घोषित करण्यात आला.
सांगली जिल्ह्याच्या इतिहासात संस्थानिक परंपरेचाही ठसा दिसतो. सांगलीचे प्रसिद्ध गणपती मंदिर हे खासगी स्वरूपाचे असून आजही त्या मंदिराचा संपूर्ण खर्च संस्थानिक परंपरेनुसार श्रीमंतराजे घराण्याकडून केला जातो.
भौगोलिक परिस्थिती
सांगली जिल्हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण व आग्नेय भागात स्थित असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ८,५७२ चौ. किलोमीटर आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेला आणि वायव्येला सातारा, ईशान्येला सोलापूर, पूर्वेला कर्नाटकातील विजापूर, दक्षिणेला बेळगाव, नैऋत्येला कोल्हापूर हे जिल्हे लागून आहेत.
भौगोलिकदृष्ट्या सांगली जिल्हा विविधतेने नटलेला आहे. पश्चिमेकडील शिराळा तालुका सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेत येतो. हा भाग डोंगराळ, जंगलांनी आच्छादलेला आणि तुलनेने अधिक पर्जन्यमानाचा आहे. दुसरीकडे, कृष्णा नदीच्या खोऱ्यातील भाग सपाट आणि अत्यंत सुपीक असून तो जिल्ह्याच्या शेतीचा कणा मानला जातो.
जिल्ह्यात कृष्णा ही प्रमुख नदी असून माणगंगा, मोरणा, वारणा, येरळा, अग्रणी आणि बोर या उपनद्या शेती आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत. वारणा नदीवर चांदोली येथे मोठे धरण असून जिल्ह्यात अनेक लहान-मोठे पाणी साठवण प्रकल्प कार्यरत आहेत. खानापूर तालुक्यात येरळा नदीवर उभारलेले ‘बळीराजा धरण’ हा लोकसहभागातून साकारलेला आदर्श जलसंधारण प्रकल्प मानला जातो.
हवामानाच्या दृष्टीने सांगली जिल्हा प्रामुख्याने उष्ण व कोरडा आहे. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ५० ते ७५ सेंटीमीटर दरम्यान असते. पश्चिम भागात तुलनेने जास्त पाऊस पडतो, तर पूर्वेकडील भागात दुष्काळी स्थिती अधिक जाणवते.
शेती आणि कृषी अर्थव्यवस्था
सांगली जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेतीवर आधारित आहे. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात तांबूस, पिवळसर आणि तपकिरी जमीन आढळते, तर कृष्णा, वारणा आणि येरळा नदीच्या खोऱ्यांमध्ये काळी-कसदार जमीन आहे.
ज्वारी हे जिल्ह्यातील प्रमुख पीक असून ‘मालदांडी’ ज्वारी संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. याशिवाय ऊस हे नगदी पीक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते. सांगली जिल्ह्यातील सहकारी साखर कारखानदारी चळवळीने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना दिली आहे.
सांगलीची हळद आणि येथील हळद बाजार देशभर ओळखला जातो. अलीकडच्या काळात द्राक्ष उत्पादनात जिल्ह्याने मोठी प्रगती केली असून तासगाव तालुका द्राक्ष उत्पादनात आघाडीवर आहे. द्राक्षांपासून बेदाणे निर्मिती उद्योगही वेगाने वाढत आहेत. याशिवाय काही भागात तंबाखू आणि डाळींबाची लागवडही केली जाते.
लोकसंख्या
२०११ च्या जनगणनेनुसार सांगली जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या सुमारे २८.२२ लाख आहे. यापैकी सुमारे २१ लाख लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते, तर शहरी लोकसंख्या सुमारे ७.१९ लाख आहे. जिल्ह्यात दर हजार पुरुषांमागे ९६६ स्त्रिया असा लिंग गुणोत्तर आहे, जे राज्याच्या सरासरीपेक्षा चांगले मानले जाते.
साक्षरतेच्या बाबतीत सांगली जिल्हा पुढारलेला असून एकूण साक्षरता दर ८१ टक्क्यांहून अधिक आहे. पुरुष साक्षरता दर ८८ टक्क्यांच्या पुढे असून स्त्री साक्षरता दरही सातत्याने वाढत आहे.
उद्योग आणि विकास
सांगली, मिरज, विटा, इस्लामपूर आणि कवठे महांकाळ येथे औद्योगिक वसाहती उभारण्यात आल्या आहेत. जिल्ह्यात एकूण १६ साखर कारखाने असून सांगलीतील वसंतदादा पाटील सहकारी साखर कारखाना हा देशातील सर्वाधिक गाळप क्षमतेपैकी एक मानला जातो.
याशिवाय पवनऊर्जा प्रकल्प, अन्नप्रक्रिया उद्योग आणि कृषीपूरक उद्योगांमुळे जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासाला नवे परिमाण मिळाले आहे.
इतिहासाची पायाभरणी, विविध भूभागांची रचना, कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था आणि सहकारी चळवळीची मजबूत परंपरा यांमुळे सांगली जिल्हा दक्षिण महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. भविष्यात जलसंधारण, उद्योग आणि ग्रामीण विकासाच्या योजनांमुळे सांगली जिल्हा अधिक सक्षम आणि समृद्ध होईल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.