Trimbakeshwar Amrit Kund Shivling: बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या नाशिकच्या प्रसिद्ध श्री त्र्यंबकेश्वर मंदिर परिसरातून एक अत्यंत अद्भूत आणि दैवी वृत्त समोर आले आहे. मंदिर प्रशासनाच्या अंतर्गत असलेल्या ऐतिहासिक ‘अमृतकुंडा’ची स्वच्छता करत असताना, त्याच्या तळाशी एक प्राचीन शिवलिंग सुस्पष्टपणे आढळून आले आहे. अनेक वर्षांनंतर या शिवलिंगाचे इतक्या जवळून दर्शन झाल्यामुळे देशभरातील शिवभक्तांमध्ये आणि मंदिर प्रशासनात आनंदाचे भरते आले आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) विभागाकडून या कुंडाच्या संवर्धनाचे आणि देखभालीचे काम हाती घेण्यात आले होते, ज्या दरम्यान हा दुर्मिळ क्षण कॅमेऱ्यात कैद झाला असून याचा व्हिडिओ सध्या सर्वत्र व्हायरल होत आहे.
एएसआयच्या (ASI) स्वच्छता मोहिमेदरम्यान उघड झाले गुपित
हे प्राचीन शिवलिंग उजेडात येण्यामागे एएसआयचे चालू असलेले संवर्धन कार्य कारणीभूत ठरले. ऐतिहासिक अमृतकुंडाची अंतर्गत स्वच्छता करण्यासाठी प्रशासनाने कुंडातील संपूर्ण पाणी उपसून बाहेर काढण्याचा निर्णय घेतला. अत्याधुनिक पंपांच्या साहाय्याने जेव्हा कुंडाचे पाणी पूर्णपणे रिकामे करण्यात आले, तेव्हा तळाशी साचलेल्या गाळात दडलेले हे प्राचीन शिवलिंग अचानक सर्वांसमोर आले. सुरक्षा आणि पावित्र्य राखण्याच्या कारणास्तव सामान्य भाविकांना या अमृतकुंडात प्रवेश करण्यास सक्त मनाई आहे, त्यामुळे या अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या क्षेत्रात झालेल्या या अलौकिक दर्शनाने पुरातत्व विभागाच्या अधिकाऱ्यांचेही लक्ष वेधून घेतले आहे.
पेशवेकालीन अमृतकुंडाचे धार्मिक महत्त्व
सुमारे 65 फूट खोल असलेले हे अमृतकुंड ऐतिहासिक पेशवेकालीन मानले जाते. हिंदू धर्मात आणि त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या परंपरेत या कुंडाला अनन्यसाधारण धार्मिक महत्त्व आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे, श्री त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंगाची जी रोजची शासकीय पूजा आणि महाअभिषेक केला जातो, त्यासाठी केवळ याच अमृतकुंडातील पवित्र पाण्याचा उपयोग पिढ्यानपिढ्या केला जात आहे. पाणी उपसल्यानंतर हे कुंड इतके स्वच्छ आणि दैदिप्यमान दिसत होते की, तळातील शिवलिंगाचे जुने वैभव पुन्हा एकदा जगासमोर आले.
त्र्यंबकेश्वर मंदिराचा देदीप्यमान इतिहास
नाशिक शहरापासून साधारण 28 किलोमीटर अंतरावर ब्रह्मगिरी पर्वताच्या विलोभनीय तलहटीत हे भव्य मंदिर वसलेले आहे. ‘त्र्यंबक’ या शब्दाचा उगम ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तीन देवतांच्या एकत्र अस्तित्वावरून झाला आहे. या मंदिराच्या जवळच कुशावर्त कुंड असून, त्याचे निर्माण इंदूरचे फडणवीस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या श्रीमंत सरदार रावसाहेब पारनेकर यांनी केले होते. तर, सध्या अस्तित्वात असलेले भव्य त्र्यंबकेश्वर मंदिर श्रीमंत नानासाहेब पेशवे यांनी 1755 ते 1786 या कालखंडात बांधले होते. या मंदिराच्या पाठीशी असलेल्या ब्रह्मगिरी पर्वतालाच पवित्र गोदावरी (गंगा) नदीचे उगमस्थान मानले जाते.
