महाराष्ट्रात ऋषी पंचमीला 'ऋषीची भाजी' करण्याची परंपरा आहे. कारण ऋषी पंचमीच्या दिवशी नांगरणी केली जात नाही. त्यामुळे नैसर्गिकरीत्या किंवा जंगलात उगवलेल्या 21 प्रकारच्या रानभाज्या आणि कंदमुळांची मिळून ही 'ऋषीची भाजी' बनवून नैवेद्य दाखवण्याची पारंपरिक पद्धत आहे. काही भागांत 21 भाज्यांचा नैवेद्य दाखवला जातो; मात्र 21 भाज्यांची यादी सर्वत्र एकसारखी नसते, प्रदेशानुसार या भाज्या बदलतात.
साधारणपणे वापरल्या जाणाऱ्या भाज्या
1. अळूची पाने
2. लाल माठ
3. हिरवा माठ
4. पालक
5. टाकळ्याची भाजी
6. घोसाळे
7. कारले
8. पडवळ
9. दुधी भोपळा
10. लाल भोपळा
11. शिराळे
12. परवर
13. भेंडी
14. घेवडा
15. शेवग्याच्या शेंगा
16. अळूचा कंद
17. रताळे
18. कच्चे केळे
याशिवाय सुरण, वाल, काकडी, मक्याचे कणीस, शेंगदाणे यांचाही काही परंपरांमध्ये समावेश होतो.
हा 21 भाज्यांचा नैवेद्य का दाखवतात?
1. ऋषींप्रती कृतज्ञता: प्राचीन काळी ऋषीमुनी जसे सात्त्विक आणि निसर्गदत्त अन्न सेवन करत असत, त्याचेच स्मरण करून सप्तऋषींना आदरांजली वाहण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.
2. शेतजमिनीचा आदर: या दिवशी अशाच भाज्या वापरल्या जातात, ज्या उगवण्यासाठी शेतात नांगर चालवावा लागत नाही. त्यामुळे धरतीमातेला त्रास होत नाही, अशी भावना यामागे आहे.
3. आरोग्य आणि ऋतुचक्र: पावसाळ्यात नैसर्गिकरित्या उपलब्ध होणाऱ्या विविध रानभाज्या आणि कंदमुळे पौष्टिक असतात, जी शरीराला निरोगी ठेवण्यास मदत करतात.
