IndiGo flight lightning strike: पाटण्याहून लखनौला उड्डाण करणाऱ्या इंडिगो एअरलाइन्सच्या विमानावर (क्रमांक 6E925) आकाशात उड्डाण करत असताना अचानक भीषण वीज पडल्याची खळबळजनक घटना घडली आहे. लखनौच्या परिसरात सुमारे 17,000 फूट उंचीवर खराब हवामानामुळे हा जोरदार आघात झाला, ज्यामध्ये विमानाचा पुढील शंकूच्या आकाराचा भाग म्हणजेच ‘नोज कोन’ (रेडोम) गंभीरपणे क्षतिग्रस्त झाला. या भयावह घटनेच्या वेळी विमानात 104 प्रवासी आणि 6 कर्मचारी मिळून एकूण 110 जण स्वार होते. सुदैवाने, वैमानिकाच्या प्रसंगावधानाने विमान लखनौच्या चौधरी चरण सिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नियोजित वेळेआधीच सुरक्षितपणे उतरवण्यात यश आले असून सर्व प्रवासी सुखरूप आहेत.
विमानाचे ‘फॅराडे केज’ तत्त्व आणि सुरक्षेचे कवच
लाखो व्होल्ट्सची ऊर्जा असलेली वीज थेट विमानावर कोसळूनही मोठा अपघात टळण्यामागे ‘फॅराडे केज’ (Faraday Cage) हे उत्कृष्ट अभियांत्रिकी तत्त्व कारणीभूत ठरले आहे. व्यावसायिक विमानांची रचना अशा प्रकारे केली जाते की त्यांच्याभोवती धातूचे एक अखंड विद्युत-वाहक आवरण असते. जेव्हा वीज विमानावर पडते, तेव्हा तो विद्युत प्रभार विमानातील केबिनच्या आत न जाता बाह्य पृष्ठभागावरून वाहतो. पंखांच्या टोकावर आणि मागील कडांवर असलेल्या ‘स्टॅटिक डिस्चार्ज विक्स’द्वारे हा प्रभार सुरक्षितपणे वातावरणात सोडला जातो. यामुळे केबिनमधील प्रवासी, इंधन टाक्या आणि संवेदनशील इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणा सुरक्षित राहतात.
‘फॅराडे केज’ची कार्यपद्धती
शास्त्रज्ञ मायकल फॅराडे यांनी 1836 मध्ये या तंत्रज्ञानाचा शोध लावला होता. या सिद्धांतानुसार, जेव्हा कोणत्याही पोकळ धातूच्या पिंजऱ्यावर वीज पडते, तेव्हा बाह्य पृष्ठभागावरील मुक्त इलेक्ट्रॉन्स अशा प्रकारे वितरीत होतात की पिंजऱ्याच्या आतील विद्युत क्षेत्र पूर्णपणे निष्प्रभ होते. त्यामुळे विमानातील प्रवाशांना किंवा उपकरणांना विजेचा कसलाही धक्का बसत नाही.
हेही वाचा – दिल्लीत मृत्यूचं तांडव! दोन चिमुकल्यांसह गर्भवती महिलेचा दुर्दैवी अंत; घटनास्थळी नातेवाईकांचा आक्रोश
विमानाचा ‘नोज कोन’ का क्षतिग्रस्त झाला?
विमानाचा सर्वात पुढचा भाग, ज्याला तांत्रिक भाषेत ‘रेडोम’ (Radome) म्हटले जाते, हा वीज पडण्याच्या दृष्टीने सर्वात संवेदनशील भाग मानला जातो. विमानाची संपूर्ण मुख्य बॉडी धातूची किंवा तांब्याची जाळी वापरून विद्युत-वाहक बनवली जाते. मात्र, ‘रेडोम’च्या आत हवामान अंदाज वर्तवणारी रडार डिश असते. रेडिओ लहरींच्या वहनात अडथळा येऊ नये म्हणून रेडोमची निर्मिती धातूविरहित फायबरग्लास किंवा विशेष संमिश्र पदार्थांपासून केली जाते. याच कारणामुळे विजेच्या थेट आघाताने ‘नोज कोन’चे नुकसान झाले, पण मुख्य सांगाड्याने प्रवाशांचे प्राण वाचवले.
