अवघ्या काही दिवसांवर नवरात्रौत्सव आलेला आहे. या उत्सवात देवीचा जागर केला जातो. घरांमध्ये देवी बसवण्याची प्रथा आहे. घरोघरी घटाच्या रुपात देवीची स्थापना केली जाते. जाणून घेऊया घटस्थापनेचं महत्त्व आणि त्यांची विधी. घटस्थापना ज्याला कलश स्थापना असेही म्हटले जाते. हा एक महत्त्वपूर्ण विधी आहे, जो शुभ नवरात्री उत्सवाच्या प्रारंभाचे प्रतीक आहे. हा पवित्र विधी देवी दुर्गेचे आवाहन दर्शवतो, भक्तांच्या घरी तिच्या दैवी उपस्थितीचे स्वागत करतो. या विधीमध्ये अनेक टप्पे असतात. ज्यांपैकी प्रत्येकाचा खोल आध्यात्मिक अर्थ असतो. विधीची सुरुवात स्वच्छ व पवित्र जागेची निवड करून केली जाते. मातीच्या भांड्यात पवित्र मातीची एक थर ठेवली जाते, जी जीवनाच्या सुपीकतेचे प्रतीक आहे. या मातीमध्ये ज्वारी किंवा बार्लीचे बी पेरले जाते, जे नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत उगवते आणि प्रगती व समृद्धीचे प्रतीक ठरते. विधीचा मुख्य भाग म्हणजे घटाची स्थापना. मातीवर ठेवलेला पाण्याने भरलेला पवित्र कलश हा विधीचा केंद्रबिंदू असतो, जो संपूर्ण उत्सवात पूजेचा मुख्य घटक ठरतो.
घटस्थापनेची वेळ अत्यंत महत्त्वाची आहे. ती विशिष्ट ज्योतिषशास्त्रीय गणनांवर आधारित असते. हा विधी प्रतिपदेच्या तिथीच्या पहिल्या तृतीयांश भागात करणे सर्वात शुभ मानले जाते. प्रतिपदा तिथी म्हणजे हिंदू पंचांगातील चंद्र महिन्याचा पहिला दिवस, जो शुक्ल पक्ष (चंद्राचा वाढता टप्पा) आणि कृष्ण पक्ष (चंद्राचा कमी होणारा टप्पा) यांचा प्रारंभ दर्शवतो. शारदीय नवरात्र पूजेसाठी आवश्यक साहित्यामध्ये देवी दुर्गेला प्रिय असलेल्या वस्तूंचा समावेश करावा. पूजेसाठी लागणाऱ्या महत्त्वाच्या वस्तूंमध्ये मातीचे भांडे, बार्लीचे दाणे, माती, पाण्याने भरलेला कलश, वेलची, लवंग, कापूर, मोलि (पवित्र दोरा), सुपारी, तांदूळ, नाणी (कलशात ठेवण्यासाठी), अशोक किंवा आंब्याची पाच पाने, नारळ, लाल ओढणी किंवा चुन्नी, फुलांच्या माळा, सौंदर्यप्रसाधने, अत्तर, कुंकू, फुले, दुर्वा आणि फळे यांचा समावेश आहे.
नवरात्रीच्या काळात लोक देवी दुर्गेच्या विविध रूपांची पूजा करतात, जसे की शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी आणि सिद्धिदायिनी. याच वेळी ते देवी शक्तीच्या तीन मुख्य स्वरूपांची – दुर्गा, सरस्वती आणि लक्ष्मी – पूजा करून त्यांच्या आशीर्वादांची प्राप्ती करतात. या पवित्र प्रसंगी, कुटुंबीय आणि मित्र एकत्र येऊन परंपरेनुसार सण साजरा करतात. गुजरातमध्ये लोक डांडिया नृत्य करतात, उपवास धरतात आणि प्रार्थनेत वेळ घालवतात. भारताच्या पूर्वेकडील भागांमध्ये नवरात्रोत्सव दुर्गा पूजेच्या रूपाने साजरा केला जातो.
अशी करा घटस्थापना –
घटस्थापना (कलश स्थापना) : आश्विन शुक्ल प्रतिपदेच्या दिवशी शुभ मुहूर्तावर घटाची (कलशाची) स्थापना केली जाते.
मातीची वेदी व सात धान्य : पाटावर किंवा स्वच्छ जागी माती पसरवून त्यात सात प्रकारची धान्ये (गहू, सातू, तीळ इ.) पेरली जातात.
कलश मांडणी : तांब्याच्या किंवा मातीच्या घटात पाणी, सुपारी, दुर्वा, अक्षता, पाच प्रकारची पाने (आंब्याची पाने) आणि नाणे ठेवून त्यावर नारळ ठेवला जातो.
देवीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापना : अष्टभुजा देवीची मूर्ती किंवा प्रतिमेची स्थापना घटाच्या शेजारी किंवा योग्य आसनावर केली जाते. वास्तुशास्त्रानुसार देवीचे तोंड उत्तर किंवा पश्चिम दिशेला असावे.
अखंड नंदादीप : देवीच्यासमोर नऊ दिवस तेवणारा अखंड दिवा (नंदादीप) प्रज्वलित केला जातो.
