सोलापूर : राज्यातील 12 जिल्हा परिषद आणि 125 तालुक्यांसाठी आज, शनिवारी मतदान प्रक्रिया पार पडत आहे. अशावेळी सोलापूर जिल्ह्यातील 11 तालुक्यांसाठीदेखील मतदान होणार आहे. सोलापूर जिल्हा परिषद ही महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाची स्थानिक स्वराज्य संस्था असून, तिची स्थापना महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती कायदा, 1961 अंतर्गत झाली. हा प्रदेश ऐतिहासिकदृष्ट्या यादवांच्या राजवटीपासून चालुक्य, बहामनी आणि ब्रिटीश राजवटींचा भाग राहिला असून, 1871 मध्ये स्वतंत्र जिल्हा बनला आणि 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्यात समाविष्ट झाला. ज्यामुळे ग्रामीण विकासासाठी जिल्हा परिषदेची स्थापना झाली. 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतर, 1961 च्या कायद्यान्वये ग्रामीण भागाच्या विकासासाठी आणि प्रशासनासाठी सोलापूर जिल्हा परिषदेची स्थापना झाली. सोलापूरचा परिसर 'हुतात्म्यांचा जिल्हा' (दहावीची शाळा, हुतात्मा स्मारक) म्हणून ओळखला जातो. ज्याची मूळ प्रशासकीय जडणघडण ब्रिटीश काळात (1871-1875) सुरू झाली होती. जिल्हा परिषदेमध्ये करमाळा, बार्शी, माढा, माळशिरस, पंढरपूर, मोहोळ, उत्तर सोलापूर, दक्षिण सोलापूर, सांगोला, मंगळवेढा आणि अक्कलकोट या अकरा तालुक्यांचा समावेश आहे. सोलापूर जिल्हा परिषदेने ग्रामपंचायती आणि पंचायत समित्यांच्या समन्वयातून जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात सामाजिक-आर्थिक विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. जिल्हा परिषदेने केवळ प्रशासकीय कार्यच केले नाही, तर जिल्ह्याच्या सर्वांगीण प्रगतीत, विशेषतः शैक्षणिक आणि कृषी विकासात मोठी कामगिरी केली आहे.
जिल्ह्याची भौगोलिक परिस्थिती -
सोलापूर जिल्हा परिषद महाराष्ट्र राज्याच्या आग्नेय सीमेवर 17.10 ते 18.32 उत्तर अक्षांश आणि 74.42 ते 76.15 पूर्व रेखांशावर वसलेली आहे. भीमा आणि सीना नद्यांच्या खोऱ्यात वसलेला हा जिल्हा, क्षेत्रफळाने 14,844.6 चौ. किमी (महाराष्ट्राच्या) असून, भौगोलिकदृष्ट्या सपाट किंवा लहरी प्रदेश आहे. यात 11 तालुके, 40 तलाव असून करमाळा सर्वात मोठा व उत्तर सोलापूर सर्वात लहान तालुका आहे. जिल्हा दक्षिण पूर्व भागात असून, उत्तरेस अहमदनगर व उस्मानाबाद, पूर्वेस उस्मानाबाद व गुलबर्गा (कर्नाटक), दक्षिणेस सांगली व विजापूर (कर्नाटक) आणि पश्चिमेस सातारा व पुणे जिल्हे आहेत. संपूर्ण जिल्हा भीमा व सीना नद्यांच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. भीमा, नीरा, मान आणि सीना या प्रमुख नद्या आहेत. जिल्ह्यात मोठे पर्वत नाहीत. परंतु उत्तर बार्शी तालुक्यात बालाघाट रांगेच्या काही टेकड्या आढळतात. करमाळा, माढा आणि माळशिरस तालुक्यात विखुरलेल्या टेकड्या आहेत. जिल्हा बहुतांशी अवर्षण प्रवण (दुष्काळी) क्षेत्रात येतो, जिथे भीमा नदी व तिच्या उपनद्यांवर आधारित शेती आणि पाण्याचे नियोजन केले जाते. हे क्षेत्रफळानुसार मोठे असून, ग्रामीण भागात पंचायत राज्य व्यवस्थेअंतर्गत स्वायत्त संस्था म्हणून काम करते. या जिल्ह्याती प्रामुख्याने काळी माती, खडबडीत माती आणि लालसर माती आढळून येते.
हेही वाचा : Zilla Parishad Elections 2026: जिल्हा परिषद निवडणुकांसाठी मोठा बदल; मार्करला रामराम, मतदारांच्या बोटावर पुन्हा शाई
जिल्ह्याचे तीन नैसर्गिक विभागामध्ये वर्गीकरण -
पूर्व विभाग - यामध्ये बार्शी, उत्तर सोलापूर, दक्षिण सोलापूर आणि अक्कलकोट या तालुक्यांचा समावेश होतो. या विभागातील माती काळी व उच्च दर्जाची आहे. जवर, बाजरा आणि डाळी हे मुख्य पिके आहेत.
मध्य विभाग - मोहोळ, मंगळवेढा, पंढरपूरचा पूर्व भाग आणि माढा तालुका यांचा समावेश या विभागात होतो. माती अनियंत्रित करणे आणि अनिश्चित पाऊस हे या विभागामध्ये समावेश होतो. खरीप आणि रब्बी पिके हे दोन्ही यामध्ये समावेश होतो.
पश्चिम विभाग - करमाळा, सांगोला आणि माळशिरस तालुका आणि पश्चिम भाग मध्ये पंढरपूर हे देखील या विभागामध्ये समावेश होतो. माती उथळ प्रकारचा आहे. आद्रता न राखता या भागांचे चिन्हाकीत होतो. कमी आणि अनिश्चित पाऊस असतो. रब्बी पिके करमाळा, पंढरपूर आणि माढा तालुक्यामद्धे खरीप पिके, बाजरा आणि शेंगदाणे हे सांगोला आणि माळशिरस तालुक्यामद्धे आहे.
जिल्ह्याची लोकसंख्या -
2011 च्या जनगणनेनुसार, सोलापूर जिल्ह्याची लोकसंख्या 4,317,756 आहे. जो लोकसंख्येच्या बाबतीत 640 पैकी भारतातील 43 वा सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्याची लोकसंख्या घनता प्रति चौरस किलोमीटर 290 रहिवासी (750/चौरस मैल) आहे. 2001-2011 या दशकात त्याचा लोकसंख्या वाढीचा दर 12.1 टक्के होता. सोलापूरमध्ये दर 1000 पुरुषांमागे 932 महिलांचे लिंग गुणोत्तर आहे आणि साक्षरता दर 77.72 टक्के आहे. 32.40 टक्के लोकसंख्येचे शहरी भागात वास्तव्य होते. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती लोकसंख्येच्या अनुक्रमे 15.05 टक्के आणि 1.80 टक्के आहेत. या जिल्ह्यात प्रामुख्याने मराठी (73.1 टक्के), कन्नड (9.28 टक्के), हिंदी (6.47 टक्के), तेलुगू (4.49 टक्के), उर्दू (3.94 टक्के), लंबाडी (0.94 टक्के) आणि इतर (1.75 टक्के) ही त्यांची पहिली भाषा बोलतात.