यंदाचे अर्थशास्त्रातील प्रतिष्ठित नोबेल पारितोषिक अमेरिकेचे नामवंत अर्थतज्ज्ञ रॉबर्ट ई. हॉल आणि मायकल वुडफोर्ड यांना संयुक्तपणे जाहीर करण्यात आले आहे. जगातील विविध देशांची अर्थव्यवस्था स्थिर ठेवण्यासाठी धोरणकर्त्यांची क्षमता वाढवणारे अत्यंत महत्त्वाचे ‘मॅक्रोइकॉनॉमिक’ (समष्टि-अर्थशास्त्रीय) मॉडेल विकसित केल्याबद्दल त्यांना हा सर्वोच्च सन्मान देण्यात आला आहे. मंदीचा काळ असो वा आर्थिक तेजीचा, योग्य वेळी राबवलेली वित्तीय व मौद्रिक धोरणे बाजारातील चढ-उतार नियंत्रित ठेवण्यासाठी कशी मदत करतात, याचे अचूक विश्लेषण या दोन अर्थतज्ज्ञांच्या संशोधनातून समोर आले आहे.
अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मृती प्रीत्यर्थ दिले जाते पारितोषिक
या पुरस्काराला अधिकृतपणे ‘अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मरणार्थ अर्थशास्त्रातील स्वेरिजेस रिक्सबँक पारितोषिक’ असे संबोधले जाते. स्वीडनच्या मध्यवर्ती बँकेने 1968 मध्ये अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मृती जतन करण्यासाठी या पुरस्काराची सुरुवात केली होती. मूळ 5 नोबेल पुरस्कारांच्या यादीत या क्षेत्राचा समावेश नसला तरी, इतर नोबेल पारितोषिकांप्रमाणेच दरवर्षी 10 डिसेंबर रोजीम्हणजेच अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मृतिदिनी हा सन्मान प्रदान केला जातो. 1969 पासून आतापर्यंत 57 वेळा एकूण 99 तज्ज्ञांना या पुरस्काराने गौरवण्यात आले आहे.
सर्वात तरुण आणि सर्वात वयोवृद्ध विजेते
अर्थशास्त्रातील नोबेलच्या इतिहासात फ्रेंच-अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ एस्थर डफ्लो या 2019 मध्ये वयाच्या अवघ्या 46 व्या वर्षी हा पुरस्कार जिंकणाऱ्या सर्वात तरुण महिला ठरल्या होत्या. त्यांनी जागतिक गरिबी निर्मूलनावरील प्रयोगात्मक अभ्यासासाठी अभिजीत बॅनर्जी आणि मायकल क्रेमर यांच्यासोबत हा पुरस्कार स्वीकारला होता. तर दुसरीकडे, 2007 मध्ये ‘मेकॅनिझम डिझाइन थिअरी’साठी लिओनिड हर्व्हिच यांना वयाच्या 90 व्या वर्षी हा पुरस्कार मिळाला असून, ते या क्षेत्रातील सर्वात वयोवृद्ध विजेते ठरले आहेत.
भारतीय अर्थतज्ज्ञांची ऐतिहासिक कामगिरी
अर्थशास्त्र विषयातील नोबेल पुरस्कारांच्या इतिहासात 2 भारतीय वंशाच्या विचारवंतांनी आपले नाव सुवर्णअक्षरांनी कोरले आहे. ज्येष्ठ अर्थतज्ज्ञ अमर्त्य सेन यांना 1998 मध्ये कल्याणकारी अर्थशास्त्रातील आणि सामाजिक निवडीच्या अभ्यासातील अतुलनीय योगदानाबद्दल हा सन्मान मिळाला होता. त्यानंतर 2019 मध्ये भारतीय वंशाचे अभिजीत बॅनर्जी यांनी जागतिक गरिबी कमी करण्याच्या प्रायोगिक पद्धतींवरील संशोधनासाठी नोबेल पारितोषिकावर आपले नाव कोरले.
