तेजस मोहतुरे, प्रतिनिधी
नागपूर : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक मोहन भागवत यांनी 20 ऑक्टोबर 2026 रोजी महाराष्ट्रातील नागपूर येथील रेशीमबाग मैदानावर वार्षिक विजयादशमीच्या निमित्ताने संबोधित केले. हा कार्यक्रम संघटनेच्या शताब्दी उत्सवाच्या समारोपाचा टप्पा आहे. यावेळी माजी उपराष्ट्रपती जगदीप धनखर, इस्रायलचे मुंबईतील कौन्सुल जनरल (यानिव्ह रेवाच), महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी, राज्यमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे आदी मान्यवर उपस्थित होते. तर दैनिक जागरणचे मुख्य संपादक संजय गुप्ता यांची प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थिती होती.
काय म्हणाले सरसंघचालक मोहन भागवत –
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शताब्दी वर्षानिमित्त आयोजित कार्यक्रमांच्या समारोपाच्या निमित्ताने आज आपण येथे विजयादशमी उत्सव साजरा करण्यासाठी एकत्र आलो आहोत. हे वर्ष संत शिरोमणी रविदास महाराज यांच्या 650 व्या जयंतीनिमित्त विविध कार्यक्रमांचे वर्ष आहे. संघाच्या शाखांमध्येही संत रविदासजींचे जीवन आणि कार्य यांची माहिती देणारे कार्यक्रम आयोजित केले जात आहेत. देशातील जनतेवर परकीय आक्रमकांकडून अत्याचार होत असताना संत रविदासजींनी आपल्या परिश्रमांतून, तपश्चर्येतून, त्यागातून आणि प्रत्यक्ष जीवनाच्या आदर्शातून समाजात भक्ती, स्वधर्मनिष्ठा आणि सामाजिक समरसतेची भावना जागृत केली. त्यांनी दिलेला उपदेश आणि आपल्या जीवनातून घालून दिलेला आदर्श आजही आपल्या सर्वांसाठी प्रेरणादायी आणि मार्गदर्शक आहे.
स्वधर्माच्या रक्षणासाठी आपल्या प्राणांचे बलिदान देणाऱ्या दोन महापुरुषांचे स्मरण करण्याचेही हे वर्ष आहे. आर्य समाजाचे तपस्वी संन्यासी, प्रखर धर्माभिमानी, विद्वान शिक्षणतज्ज्ञ, वीर स्वातंत्र्यसैनिक आणि शुद्धी आंदोलनाचे जनक स्वामी श्रद्धानंदजी यांच्या बलिदानाला १०० वर्षे पूर्ण होत आहेत. ओडिशाच्या वनक्षेत्रात प्रत्यक्ष राहून तेथील समाजाची निःस्वार्थ सेवा करणाऱ्या आणि त्याच कार्यासाठी आपले बलिदान देणाऱ्या स्वामी लक्ष्मणानंद सरस्वती महाराज यांचेही हे जन्मशताब्दी वर्ष आहे. ज्या ‘स्व’च्या रक्षणासाठी या महापुरुषांनी बलिदान दिले, त्याच स्वबोधाची जाणीव समाजात जागृत करण्यासाठी, स्वदेशी मेळ्यांच्या माध्यमातून प्रयत्न करणाऱ्या ‘हिंदू मेळ्या’चे प्रेरक आणि प्रवर्तक, बंगभूमीतील स्वर्गीय राजनारायण बसू यांचेही हे द्विशताब्दी जयंती वर्ष आहे.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्यही गेल्या 100 वर्षांपासून भारताला याच स्वबोधाच्या, अस्मितेच्या आणि सांस्कृतिक जीवनमूल्यांच्या आधारावर संघटित व सामर्थ्यसंपन्न करण्यासाठी सुरू आहे. संघाच्या शताब्दी वर्षानिमित्त जीवनात परिवर्तन घडवून आणणाऱ्या ज्या पाच उपक्रमांची सुरुवात प्रथम स्वयंसेवकांमध्ये करण्यात आली, त्यांचा समाजात विस्तार करण्याचे कार्य स्वयंसेवक पुढे करणार आहेत. यांपैकी स्वबोध जागृत करणे आणि स्वदेशीचा आचरणात स्वीकार करणे हा एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे.
आपल्या ‘स्व’बोधाचा पाया
आपल्या देशाच्या संविधानातील उद्देशिकेमध्ये आपण स्वतःला ‘आम्ही भारताचे लोक’ असे संबोधले आहे. विविधता असूनही भावनिकदृष्ट्या एकात्म असलेल्या समाजाचे हे प्रतीक आहे. हे भावनिक बंध अधिकाधिक दृढ कसे करावेत, याचे मार्गदर्शनही संविधानातील मार्गदर्शक तत्त्वांमधून स्पष्टपणे मिळते. या भावनिक एकात्मतेची प्रत्यक्ष अनुभूती ज्या तत्त्वामुळे प्राप्त होते, ते तत्त्व आणि त्याचे स्पष्टीकरण करणारे जगातील सर्वश्रेष्ठ तत्त्वज्ञान आपल्याकडे असतानाही आपले आचरण त्यापासून पूर्णपणे वेगळे आणि हीन झाले. परिणामी, विश्वगुरूच्या स्थानावरून आपली घसरण होत गेली आणि अनेक शतके आपल्याला पारतंत्र्य भोगावे लागले.
अनेक महान प्रयत्नांमधून आणि असंख्य बलिदानांमधून त्या दुर्दैवी परिस्थितीतून मुक्त झाल्यानंतर आपण पुन्हा एकदा एकात्मता आणि प्रगतीच्या मार्गावर वाटचाल करू लागलो आहोत. त्यामुळे आपल्याला आपल्या विस्मृतीत गेलेल्या या तत्त्वाचे स्पष्ट आकलन करून घ्यावे लागेल, ते मनापासून स्वीकारावे लागेल आणि जीवनाच्या सर्व अंगांमध्ये त्यानुसार आवश्यक गुणांचा विकास करावा लागेल.
भारतासारख्या मत, पंथ, संप्रदाय, प्रांत, जात, भाषा, खानपान आणि रीतीरिवाज यांच्या विविधतेने समृद्ध असलेल्या देशात या सर्व विविधतांचा स्वीकार करणारा, त्यांचा सन्मान करणारा आणि सर्वांकडे आपलेपणाने पाहणारा विचारच आपल्या एकात्मतेचा आधार बनू शकतो. सुदैवाने, भारतात अनादिकालापासून चालत आलेली सनातन परंपरा आपल्याला याच सत्याची जाणीव करून देते. सृष्टीतील विविधता जितकी स्वाभाविक आणि परिवर्तनशील आहे, तितकीच संपूर्ण अस्तित्वातील एकात्मता ही शाश्वत, दृढ आणि अढळ सत्य आहे, असेही परंपरा सांगते.
संघाच्या “हिन्दू जगे तो विश्व जगेगा…” या गीतातील पंक्ती व्यापक अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या आहेत –
“इसी सत्य को विविध पक्ष से
वेदों में हमने गाया था,
निकट बिठाकर इसी तत्व को
उपनिषदों में समझाया था ।
मंदिर – मठ – गुरुद्वारे जाकर
यही ज्ञान सत्संग मिलेगा,”
सर्व विविधतांचा सन्मान करणे, त्यांचा स्वीकार करून त्यांचे जतन करणे आणि त्याच वेळी परिवर्तनशील किंवा कालबाह्य झालेल्या गोष्टी बदलत राहण्याची लवचीकता बाळगणे, हा भारताचा स्वभाव आहे. हा स्वभाव सनातन दृष्टिकोनातून निर्माण झाला आहे.
विवेकाधिष्ठित आचरणाची आवश्यकता
आजच्या काळात कुटुंबातील ज्येष्ठांकडून, शालेय अभ्यासक्रमातून किंवा समाजातील वातावरणातून मिळणाऱ्या संस्कारांचे प्रमाण दिवसेंदिवस कमी होत आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे समाजमाध्यमांद्वारे सर्व प्रकारची माहिती आणि बातम्या सर्वांपर्यंत पोहोचत आहेत. अनेक देशांमध्ये नव्या पिढीतील मुले आणि युवक या माध्यमांतून मिळणारी माहिती योग्य-अयोग्यतेचा विवेक न करता स्वीकारतात. त्याचे दुष्परिणाम अनुभवल्यानंतर काही देशांनी या माध्यमांवर विशिष्ट नियम आणि निर्बंध लागू केले आहेत. आपल्या देशातही, विशेषतः ओटीटी (OTT) मंचांच्या संदर्भात, अशा उपाययोजनांची आवश्यकता समाजातून व्यक्त होत आहे. विवेकाच्या अभावामुळेच जगभरातील तरुण पिढी अमली पदार्थांच्या व्यसनाच्या आहारी जात आहे. व्यसन ही एक गंभीर राष्ट्रीय समस्या आहे. स्वयंसेवक प्रयत्न करतील.
संतुलित आणि समग्र विकासाची दृष्टी
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे मनुष्याला भौतिकदृष्ट्या सुखी जीवन जगण्यास मदत होते. मात्र, तंत्रज्ञान हे केवळ एक साधन आहे. केवळ उपभोगवादी दृष्टिकोनातून विकास साधण्याचा प्रयत्न केला, तर सुखसोयी मिळत असल्या तरी त्याची मोठी किंमतही मोजावी लागू शकते. अलीकडे नेपाळमध्ये आलेल्या भीषण आपत्तीमध्ये हजारो लोकांना आपले प्राण गमवावे लागले. संपूर्ण हिमालयीन क्षेत्रात झालेल्या एकांगी विकासाचे परिणाम या आपत्तीच्या मुळाशी काही प्रमाणात असू शकतात.
ज्ञान आणि तंत्रज्ञानासोबत त्यांचा योग्य वापर करण्यासाठी आवश्यक विवेक, तसेच त्यांच्या वापरासंबंधीचे नैतिक आणि व्यावहारिक अनुशासनही शिकले पाहिजे. अन्यथा, अणूंच्या रचनेविषयीच्या ज्ञानातून स्वच्छ ऊर्जेऐवजी जीवसंहारक शस्त्रे निर्माण होतील.
हिंदुभाव आणि हिंदू स्वभाव — एकतेचा आधार
आपल्या राष्ट्राची चेतना हीच सनातन जीवनदृष्टी आहे. आज भारतातील आपण सर्वजण आणि संपूर्ण विश्वही या जीवनदृष्टीला ‘हिंदू दृष्टी’ या नावाने ओळखते. विशिष्ट उपासना पद्धती, खानपान, राहणीमान, सामाजिक अथवा राजकीय विचारधारा, तसेच विशिष्ट जात, भाषा किंवा प्रदेश यांपैकी कोणत्याही गोष्टीचे बंधन या जीवनदृष्टीला नाही. या सर्वांच्या पलीकडे असलेली आध्यात्मिकता, मानवता आणि विश्वबंधुत्व ही तिची प्रमुख लक्षणे आहेत.
सद्भावनापूर्ण व्यवहार आवश्यक
आपला भारत विशाल आहे. विविध पंथ, प्रदेश, भाषा, जाती, खानपानाच्या पद्धती आणि रीतीरिवाज मानणाऱ्या समूहांनी बनलेला हा बहुरंगी समाज आहे, तरीही तो एक समाज आहे. परस्परांशी व्यवहार करताना, आपल्या मनात, वाणीत आणि कृतीत सद्भावना व आपलेपणा असला पाहिजे. इकडे-तिकडे घडणाऱ्या काही अवांछित घटनांचा आधार घेऊन संघाच्या सद्भावनेवर संशय निर्माण करण्याचे प्रयत्नही होत असतात. या घटनांशी संघाचा संबंध नसतो. आज समजूतदार माणसेही विचलित होतील, असे वातावरण निर्माण झाले आहे. भारतासह संपूर्ण विश्वातील सभ्यता, मांगल्य, सांस्कृतिक मूल्ये आणि मानवी संस्कार नष्ट-भ्रष्ट करून टाकण्याचा आसुरी संकल्प घेऊन पश्चिमेकडून एक वादळ घोंघावत आले आहे.
समाजाच्या पुढाकारातून समस्यांचे निराकरण
समाजातील सर्व समस्यांचे निराकरण शासनच करू शकते असे नाही. समाजाच्या सक्रिय सहभागातूनही समस्यांचे निराकरण होऊ शकते. ग्रामीण शाळांचा विचार करता, २१ प्रांतांतील २१० जिल्ह्यांमधील सुमारे १,२९६ शाळांमध्ये असे दिसून आले की, ज्या ठिकाणी ग्रामस्थांचा सहभाग आणि स्वयंसेवकांचे सहकार्य लाभले, तेथे विद्यार्थ्यांची उपस्थिती, अध्ययनाची पातळी आणि पालकांचा सहभाग यांत सुधारणा झाली.
वाढवीत भेदभावा ,दुष्टतेचा फिरतो कावा ।
गाठूनिया भोळ्या जीवा , अंधारात घालिल घावा ।।
म्हणूनच — चित्त नित्य सावध ठेवा एक लक्ष्यि लावून डोळे
विजयादशमीदिनी महत्त्वाच्या घडामोडी | Dussehra Festival News Live
