मुंबई : ‘क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅब’ (Climate Impact Lab) द्वारे विकसित करण्यात आलेल्या एका नवीन जागतिक ‘हीट मॉर्टॅलिटी ट्रॅकर’ (उष्णतेमुळे होणाऱ्या मृत्यूंचे मोजमाप करणारे साधन) नुसार, ऑक्टोबर 2026 ते मार्च 2027 या काळात भारतात उष्णतेशी संबंधित सुमारे 55,000 अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात. ‘एल निनो’ (El Nino) प्रणाली अधिक तीव्र होत असल्याने, अति तापमानामुळे सार्वजनिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
या ट्रॅकरच्या अंदाजानुसार, पुढील सहा महिन्यांत जगभरात उष्णतेमुळे 3.73 लाखांहून अधिक अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात, ज्याचा सर्वाधिक फटका विकसनशील देशांना बसण्याची शक्यता आहे. नायजेरियानंतर (जिथे सुमारे 56,000 अतिरिक्त मृत्यूंचा अंदाज आहे) भारत दुसऱ्या क्रमांकावर असेल, असा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. भारतात होणाऱ्या या संभाव्य मृत्यूंपैकी मोठा हिस्सा मार्च महिन्यात नोंदवला जाऊ शकतो, कारण या काळात उन्हाळ्याच्या आगमनापूर्वी तापमान वाढू लागते. हे आकडे उच्च तापमानाशी संबंधित अतिरिक्त मृत्यूंचे ‘मॉडेल-आधारित’ अंदाज आहेत. हे निश्चित झालेले मृत्यू किंवा अंतिम भाकीत नसून, केवळ एक संभाव्य आकडेवारी आहे. या ट्रॅकरद्वारे आशिया, आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिकेतील अशा देशांची ओळख पटवण्यात आली आहे, जे ‘एल निनो’ (El Nino) च्या घडामोडींमुळे निर्माण होणाऱ्या परिणामांच्या दृष्टीने अत्यंत असुरक्षित आहेत.
भारत आणि नायजेरियाव्यतिरिक्त, इंडोनेशियामध्ये उष्णतेशी संबंधित सुमारे 29,000 अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात. तर ब्राझीलमध्ये ही संख्या सुमारे 19,000 इतकी असण्याचा अंदाज आहे. जून 2026 ते मार्च 2027 या संपूर्ण कालावधीत, असामान्य उष्ण हवामानामुळे उष्णतेशी संबंधित सुमारे 8.57 लाख अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात, असा अंदाज संशोधकांनी वर्तवला आहे. हे आकडे तापमान निरीक्षणे, हंगामी अंदाज आणि विविध प्रदेशांमधील दैनंदिन तापमान व मृत्यूदर यांच्यातील संबंधांवर आधारित संशोधनावरून काढण्यात आले आहेत.
‘एल निनो’ ही एक नैसर्गिक हवामानविषयक घटना आहे. ज्यामध्ये मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान असामान्यपणे वाढते. यामुळे वातावरणीय अभिसरणावर (atmospheric circulation) परिणाम होतो आणि जगभरातील पाऊस व तापमानाचे स्वरूप बदलू शकते. पॅसिफिक महासागरात नोंदवलेल्या असाधारण उष्णतेमुळे, काही तज्ज्ञांनी सध्याच्या या घटनेला ‘सुपर एल निनो’ असे संबोधले आहे. अहवालानुसार, सप्टेंबरपर्यंत मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरातील तापमान सामान्यपेक्षा 3.08 अंश सेल्सिअसने वाढले होते. जागतिक हवामान संघटनेने (World Meteorological Organization) इशारा दिला आहे की, 1950 नंतरची ही सर्वात तीव्र ‘एल निनो’ घटना असून, डिसेंबरमध्ये ती आपल्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचण्यापूर्वी अधिक तीव्र होऊ शकते. या घटनेमुळे अनेक प्रदेशांत तापमान सरासरीपेक्षा जास्त राहण्याची शक्यता आहे, तसेच दुष्काळ, पूर आणि हवामानाशी संबंधित इतर संकटांचा धोकाही वाढू शकतो.
‘क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅब’ (Climate Impact Lab) चा हा ट्रॅकर जगभरातील सुमारे 3,700 उप-राष्ट्रीय प्रदेशांमधील (subnational regions) संभाव्य परिणामांचे अंदाज देतो. यामुळे धोरणकर्त्यांना अशा भागांची ओळख पटवणे शक्य होते, जिथे वाढते तापमान मानवी जीवनासाठी सर्वात मोठा धोका ठरू शकते. संशोधकांच्या मते, उष्णतेमुळे होणाऱ्या मृत्यूच्या जोखमीबद्दल आगाऊ माहिती मिळाल्यास, सरकारांना सार्वजनिक आरोग्य सज्जता बळकट करण्यास आणि असुरक्षित समुदायांकडे संसाधने वळवण्यास मदत होऊ शकते. ‘क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅब’चे सह-संस्थापक मायकेल ग्रीनस्टोन यांनी सांगितले की, अतिउष्णतेमुळे होणाऱ्या परिणामांचा अंदाज घेण्याची क्षमता ही लोकसंख्येच्या संरक्षणाच्या दिशेने एक महत्त्वाची प्रगती आहे. संशोधकांनी सुचवलेल्या प्रतिबंधात्मक उपायांमध्ये उष्णतेबाबत पूर्वसूचना देणारी यंत्रणा (heat early-warning systems), आरोग्यसेवेपर्यंत सुधारित पोहोच, पिण्याच्या पाण्याची सोय आणि ‘कूलिंग सेंटर्स’ (थंड राहण्यासाठीची केंद्रे) यांचा समावेश आहे. हे अंदाज अशा लोकांच्या संरक्षणाचे महत्त्वही अधोरेखित करतात, ज्यांच्याकडे थंड राहण्याच्या सुविधांपर्यंत मर्यादित पोहोच आहे आणि जे दीर्घकाळ बाहेरील तापमानाच्या संपर्कात राहतात.
भारतातील मृत्यूदराचा अंदाजित भार मार्च महिन्याच्या दिशेने वाढण्याची शक्यता आहे. याचा अर्थ असा की, उन्हाळ्याच्या दिवसांकडे वाटचाल करताना वाढत्या तापमानाचा परिणाम अधिक तीव्र होऊ शकतो. हे नवीन अंदाज सप्टेंबरमध्ये जाहीर केलेल्या आकड्यांच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या जास्त आहेत. याचे एक कारण म्हणजे, अद्ययावत अंदाजामध्ये मार्च महिन्याचाही समावेश करण्यात आला आहे, तसेच ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमधील प्रत्यक्ष नोंदवलेले तापमान विचारात घेतले गेले आहे, जे अपेक्षेपेक्षा अधिक उष्ण होते. संशोधकांनी सावध केले आहे की, नवीन निरीक्षणे आणि अंदाज उपलब्ध झाल्यावर या आकडेवारीमध्ये बदल होऊ शकतो. हे निष्कर्ष पूर्वतयारीची आवश्यकता अधोरेखित करतात, कारण ‘एल निनो’ (El Nino) चा जागतिक हवामान स्थितीवर 2027 पर्यंत प्रभाव कायम राहण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे असुरक्षित प्रदेशांमध्ये उष्णतेशी संबंधित आरोग्य धोके अधिक तीव्र होऊ शकतात.
महाराष्ट्रातील ताज्या घडामोडी | Maharashtra News Live Update
